Shloka 33
Cāturāśramya-dharma—Marks of the Four Āśramas (चातुराश्रम्यधर्मः)
भीष्मजी कहते हैं--राजन्! मान्धाताको इस प्रकार उपदेश देकर इन्द्ररूपधारी भगवान् विष्णु मरुदगणोंके साथ अविनाशी एवं सनातन परमपद विष्णुधामको चले गये ।।
bhīṣma uvāca—rājan! māndhātāram evaṃ upadiśya indrarūpadhārī bhagavān viṣṇuḥ marudgaṇaiḥ saha avināśi evaṃ sanātanaṃ paramaṃ padaṃ viṣṇudhāma jagāma. evaṃ pravartite dharme purā sucarite ’nagha, kaḥ kṣatraṃ avamanyeta cetanāvān bahuśrutaḥ? niṣpāpa nareśvara! evaṃ prācīnakāle bhagavatā viṣṇunā eva rājadharmaḥ pravartitaḥ, satpuruṣaiś ca sa suṣṭhu ācaritaḥ; tādṛśe sati ko nāma kṣātradharmam avajñāsyāt?
ภีษมะกล่าวว่า “ข้าแต่พระราชา! ครั้นทรงสั่งสอนมานธาตาโดยประการฉะนี้แล้ว พระผู้เป็นเจ้า วิษณุผู้ทรงแปลงกายเป็นพระอินทร์ ก็เสด็จไปพร้อมหมู่มรุตสู่สถานะสูงสุดอันเป็นนิรันดร์ไม่เสื่อมสูญ คือวิษณุธาม อันเป็นที่ประทับของพระองค์เอง. โอ้ผู้ปราศจากบาป! เมื่อธรรมะได้ถูกสถาปนาไว้แต่กาลก่อนและสาธุชนได้ประพฤติปฏิบัติอย่างงดงามแล้ว ผู้ใดเล่าที่มีสติรู้ตัวและทรงความรู้มาก จะดูหมิ่นธรรมของกษัตริย์นักรบ? โอ้เจ้าแห่งมนุษย์ผู้ไร้มลทิน! แท้จริงพระวิษณุนั่นเองเป็นผู้เริ่มขับเคลื่อนราชธรรม และผู้ทรงธรรมทั้งหลายได้ดำรงไว้ด้วยความซื่อสัตย์; ในเมื่อเป็นเช่นนี้ ใครเล่าจะกล้าดูแคลนธรรมของนักรบ?”
भीष्म उवाच
Educational Q&A
Royal duty (rājadharma) and the kshatriya code are not merely human conventions; they are portrayed as divinely instituted by Vishnu and validated by ancient righteous practice. Therefore, a discerning and learned person should not disparage kshatriya-dharma.
Bhishma recounts that Vishnu, having instructed King Mandhata while appearing in Indra’s form, departs with the Maruts to Vishnu’s eternal abode. Bhishma then draws a normative conclusion: since Vishnu established rajadharma long ago and the virtuous lived by it, contempt for kshatriya duty is unreasonable.