Shloka 73
Bhīṣma’s Śara-śayyā Stuti to Vāsudeva and Yogic Preparation for Dehotsarga
Body-Relinquishment
जो अन्न-जलरूपी ईंधनको पाकर शरीरके भीतर रस और प्राणशक्तिको बढ़ाते तथा सम्पूर्ण प्राणियोंको धारण करते हैं, उन प्राणात्मा परमेश्वरको नमस्कार है |। प्राणानां धारणार्थाय योअचन्नं भुडुक्ते चतुर्विधम् | अन्तर्भूत: पचत्यग्निस्तस्मै पाकात्मने नम:,प्राणोंकी रक्षाके लिये जो भक्ष्य, भोज्य, चोष्य, लेह्मु--चार प्रकारके अन्नोंका भोग लगाते हैं और स्वयं ही पेटके भीतर अग्निरूपमें स्थित भोजनको पचाते हैं, उन पाकरूप परमेश्वरको प्रणाम है
prāṇānāṃ dhāraṇārthāya yo 'cchannaṃ bhuṅkte caturvidham | antarbhūtaḥ pacaty agnis tasmai pākātmane namaḥ ||
ขอนอบน้อมแด่พระผู้เป็นใหญ่ ผู้เป็นปากาตมัน ผู้เพื่อค้ำจุนปราณทั้งหลายทรงเสวยอาหารสี่ประการ—เคี้ยว กลืน ดูด และเลีย—และสถิตภายในกายเป็นไฟย่อยอาหาร คอยปรุงและแปรเปลี่ยนให้เป็นรสและพลังชีวิต เพื่อธำรงสรรพสัตว์ทั้งปวง
भीष्म उवाच
Educational Q&A
The verse teaches that the Supreme Lord sustains life by becoming the inner digestive fire that transforms food into nourishment and supports prāṇa. Therefore, eating is not mere indulgence but a dharmic act—done with gratitude, moderation, and awareness that the divine operates within the body.
In Śānti Parva, Bhīṣma instructs Yudhiṣṭhira on dharma and higher principles. Here he offers a reverential salutation (namaḥ) to the Lord as the indwelling power that digests the fourfold food and thereby maintains all beings, integrating physiology with spiritual devotion.