Shloka 766
Āścarya-kathana: Brāhmaṇa–Nāga Dialogue on Sūrya (Vivasvat) and the ‘Second Sun’ Phenomenon
प्रवृत्तिलक्षणैर्युक्ते नावेक्षति हरि: स्वयम् । प्रजानाथ! राजसी और तामसी--ये दो प्रकृतियाँ दोषोंसे मिश्रित होती हैं। जो पुरुष राजस और तामस प्रकृतिसे युक्त होकर जन्म धारण करता है
pravṛttilakṣaṇairyukte nāvekṣati hariḥ svayam | prajānātha rājasi ca tāmasī ca dve prakṛtī doṣamiśre bhavataḥ | yo manuṣyo rājasa-tāmasa-prakṛtyā yukto janma dhārayati sa prāyaḥ sakāma-karmaṇi pravṛtti-lakṣaṇairyukto bhavati | ataḥ bhagavān śrīhariḥ tasya oraṃ na paśyati |
ไวศัมปายนะกล่าวว่า “ข้าแต่พระผู้เป็นใหญ่แห่งประชา! บุรุษผู้มีลักษณะแห่ง ‘ปรวฤตติ’ คือความเคลื่อนไหวภายนอกอันขับด้วยความใคร่ปรารถนา ย่อมมิได้รับสายพระเนตรจากพระหริด้วยพระองค์เอง. ธรรมชาติแบบราชสและตามสย่อมปนด้วยโทษ; ผู้ใดเกิดมาพร้อมรชัสและตมัส มักเอนเอียงไปสู่กรรมที่ทำเพื่อผลประโยชน์ตน และปรากฏด้วยเครื่องหมายแห่งความข้องเกี่ยวทางโลกนั้น. เพราะเหตุนั้น พระผู้เป็นเจ้า ศรีหริ จึงมิทรงทอดพระเนตรด้วยพระกรุณา.”
वैशम्पायन उवाच
Educational Q&A
A person dominated by rajas and tamas tends toward desire-motivated action (sakāma karma) and the outward marks of pravṛtti; such a disposition is portrayed as spiritually defective, and therefore the Lord’s favorable regard is withheld. The ethical thrust is to move away from passion and inertia toward purity, restraint, and higher-minded action.
Vaiśampāyana is explaining to the addressed listener (called ‘Prajānātha’) a doctrinal point about human dispositions: rajasic and tamasic natures lead most people into result-seeking activity, and this state is described as one that does not attract Hari’s gracious attention.