Shloka 25
देवतापितृप्रश्नः — Nārada at Badarīāśrama: the ultimate referent of daiva and pitṛ worship
अव्यक्तप्रकृतिरयं कलाशरीर: सूक्ष्मात्मा क्षणत्रुटिशो निमेषरोमा | ऋत्वास्थ: समबलशुक्क्लकृष्णनेत्रो मासाड्रे द्रवति वयोहयो नराणाम्
avyaktaprakṛtir ayaṁ kalāśarīraḥ sūkṣmātmā kṣaṇa-truṭiśo nimeṣaromā | ṛtvāsthaḥ samabalaśukla-kṛṣṇa-netro māsāṅge dravati vayo-hayo narāṇām ||
วยาสะกล่าวว่า ม้าซึ่งเป็นอายุขัยของมนุษย์นี้แล่นไปด้วยความเร็วอันน่าครั่นคร้าม ธรรมชาติของมันเป็นอวิยักตะ; กะลาและกาษฐา—มาตราวัดแห่งกาล—เป็นกายของมัน สภาวะของมันละเอียดนัก; ขณะ ชั่วพริบตา และการกะพริบตาเป็นขนของมัน ฤดูกาลเป็นปาก; ปักษ์สว่างและปักษ์มืดอันมีกำลังเสมอกันเป็นดวงตาทั้งสอง; และเดือนทั้งหลายเป็นอวัยวะของมัน มันไม่รอคอยสิ่งใดในโลกนี้ วิ่งไปไม่ขาดสาย ไม่หยุดยั้ง มุ่งหน้าไปเสมอ ครั้นเห็นดังนี้ หากดวงตาแห่งปัญญาของเจ้ามิใช่สิ่งที่เคลื่อนไหวได้เพียงเมื่อผู้อื่นขับเคลื่อน ก็จงตั้งจิตไว้ในธรรม และมองดูสัตบุรุษอื่น ๆ เป็นแนวทางด้วย
व्यास उवाच
Educational Q&A
Time—experienced as one’s lifespan—moves irresistibly and does not pause for anyone. Recognizing this, one should not let one’s understanding be merely reactive or dependent on others’ impulses; instead, one should deliberately anchor the mind in dharma and learn from the conduct of the righteous.
Vyāsa delivers an instruction using an extended metaphor: human lifespan is a powerful horse whose body is made of time-units, whose hairs are tiny instants, whose mouth is the seasons, whose eyes are the waxing and waning fortnights, and whose limbs are the months. The image emphasizes relentless motion and urges ethical resolve.