Shloka 157
Śuka’s Guṇa-Transcendence and Vyāsa’s Consolation (शुकगति-वर्णनम्)
सप्ताडस्यास्य राज्यस्य त्रिदण्ड्यस्येव तिष्ठतः । अन्योन्यगुणयुक्तस्य कः केन गुणतोडघधिक:,मित्र, मन्त्री, नगर, राष्ट्र दण्ड, कोष और राजा-ये राज्यके सात अंग हैं। जैसे मेरे हाथमें त्रिदण्ड है, वैसे आपके हाथमें यह राज्य स्थित है। आपका सात अंगोंवाला राज्य और मेरा त्रिदण्ड-ये दोनों परस्पर उत्कृष्ट गुणोंसे युक्त हैं। फिर इनमेंसे कौन किस गुणके कारण अधिक है?
saptāṅgasyāsya rājyasya tridaṇḍyasyeva tiṣṭhataḥ | anyonyaguṇayuktasya kaḥ kena guṇato 'dhikaḥ ||
ภีษมะกล่าวว่า “อาณาจักรนี้ซึ่งประกอบด้วยองค์เจ็ด ประหนึ่งตั้งอยู่ในพระหัตถ์ของท่านดุจตรีทัณฑ์ (คทาสามง่ามแห่งอำนาจ) ทั้งรัฐที่มีองค์เจ็ดของท่านและตรีทัณฑ์ของเราล้วนประกอบด้วยคุณอันประเสริฐเกื้อหนุนกัน แล้วสิ่งใดเล่าประเสริฐกว่าสิ่งใด และด้วยคุณธรรมประการใด?”
भीष्य उवाच
Educational Q&A
Bhīṣma frames governance as an ethical system: a kingdom is sustained by interdependent limbs (the saptāṅga model), and its excellence must be judged by virtues rather than mere power. He also links political authority with disciplined restraint symbolized by the tridaṇḍa.
In the Śānti Parva’s instruction on rājadharma, Bhīṣma addresses the king (Yudhiṣṭhira) and compares the seven-limbed state in the king’s hand to a triple staff in his own, inviting a discussion on comparative excellence and the virtues that make a polity superior.