Shloka 156
Śuka’s Guṇa-Transcendence and Vyāsa’s Consolation (शुकगति-वर्णनम्)
बल॑ कोशममात्यांश्व॒ कस्यैतानि न वा नूप । नरेश्वरर आप जो इस नगरको, राष्ट्रको, सेनाको तथा कोष और मन्त्रियोंको भी “ये सब मेरे हैं' ऐसा कहते हुए अपना मानते हैं, वह आपका भ्रम ही है। मैं पूछती हूँ, ये सब किसके हैं और किसके नहीं हैं? ।।
balaṁ kośam amātyāṁś ca kasyaitāni na vā nṛpa | mitrāmātyapuraṁ rāṣṭraṁ daṇḍaḥ kośo mahīpatiḥ ||
ภีษมะกล่าวว่า “ข้าแต่พระราชา กำลัง อภิคลัง และเสนาบดี—สิ่งเหล่านี้เป็นของผู้ใด และมิเป็นของผู้ใด? เมื่อผู้ครองแผ่นดินกล่าวถึงนคร แว่นแคว้น กองทัพ อภิคลัง และที่ปรึกษาว่า ‘ทั้งหมดนี้เป็นของเรา’ ความยึดถือเช่นนั้นเป็นเพียงความหลงเท่านั้น จงบอกเถิด: แท้จริงแล้วสิ่งเหล่านี้เป็นของผู้ใด และมิเป็นของผู้ใด? มิตร/พันธมิตร เสนาบดี นคร ราชอาณาจักร อำนาจลงทัณฑ์ (ดัณฑะ) อภิคลัง และพระราชา—สิ่งเหล่านี้เรียกว่าเจ็ดองค์แห่งราชอำนาจ แผ่นดินตั้งอยู่ได้ด้วยการเกื้อหนุนกันขององค์ทั้งเจ็ด ฉะนั้นบัณฑิตจึงไม่ยึดติดในความเป็นเจ้าของ หากแต่ทรงธำรงธรรมด้วยการปกครองอันชอบ”
भीष्य उवाच
Educational Q&A
Bhīṣma challenges the king’s sense of possessive ownership over the apparatus of rule. Power is constituted by interdependent ‘limbs’—allies, ministers, city, realm, coercive authority, treasury, and the king—so a ruler should govern as a trustee under dharma rather than as an owner driven by delusion.
In the Śānti Parva’s instruction on kingship, Bhīṣma addresses the king and reframes the nature of sovereignty: the state is not a personal possession but a system of mutually supporting elements. He uses this to guide ethical governance and restraint in royal conduct.