Shloka 75
नारद–शुक संवादः
Impermanence, Svabhāva, and Śuka’s Resolve for Yoga
यथैव बुध्यते मत्स्यस्तथैषो5प्यनुबुध्यते । स स्नेहात् सहवासाच्च साभिमानाच्च नित्यश:
yathaiva budhyate matsyas tathaivo 'py anubudhyate | sa snehāt sahavāsāc ca sābhimānāc ca nityaśaḥ ||
ยาชญวลกยะกล่าวว่า—ดุจปลาซึ่งแม้อยู่ในน้ำก็ยังรู้ว่าน้ำนั้นต่างจากตน ฉันใด; อาตมันผู้สถิตในกายก็ฉันนั้น แม้อยู่ในกายอันเป็นของปรกฤติ ก็อาจรู้ได้ว่าตนต่างจากปรกฤติ. แต่เพราะความยึดติดเนืองนิตย์ ความคุ้นชินจากการอยู่ร่วม และอหังการ–มมังการ จึงไม่ประจักษ์ความเป็นหนึ่งเดียวกับปรมาตมัน แล้วจมลงในมหาสมุทรแห่งกาล. ครั้นเมื่อถูกห่อหุ้มด้วยปัญญาแห่งความเสมอภาคและรู้ความเป็นเอกกับปรมาตมัน ก็ย่อมพ้นขึ้นจากมหาสมุทรแห่งกาลนั้น.
याज़्ञवल्क्य उवाच
Educational Q&A
Even when the self can intellectually discern that it is distinct from the body and material nature, it remains bound if it clings through attachment (sneha), habitual identification (sahavāsa), and egoic possessiveness (abhimāna). Liberation comes through even-minded insight that recognizes the self’s true relation—ultimately unity—with the Supreme, thereby crossing beyond the destructive flow of Time.
In Śānti Parva’s instruction on liberation and right understanding, Yājñavalkya uses a simple analogy—fish and water—to explain how the embodied self can know it is not the body, yet still remain trapped due to attachment and ego. The teaching contrasts bondage (sinking in the ‘ocean of Time’) with release through equanimous wisdom.