Shloka 42
नारद–शुक संवादः
Impermanence, Svabhāva, and Śuka’s Resolve for Yoga
(सूर्यमव्यक्तमित्युक्तमतिसूर्यस्तु निष्कल: । अविद्या प्रकृतिज्ञेया विद्या पुरुष उच्यते ।।
yājñavalkya uvāca |
(sūryam avyaktam ity uktam ati-sūryas tu niṣkalaḥ |
avidyā prakṛtir jñeyā vidyā puruṣa ucyate ||)
tathaivāvedyam avyaktam vedyaḥ puruṣa ucyate |
calācalam iti proktaṃ tvayā vā tad api me śṛṇu ||
ยาชญวลกยะกล่าวว่า “หลักอันไม่ปรากฏถูกเรียกว่า ‘ดวงอาทิตย์’ แต่ความจริงอันเป็นนิษกละและนิรคุณถูกเรียกว่า ‘เหนือดวงอาทิตย์’ จงรู้ว่าปรกฤติคืออวิทยา และปุรุษคือวิทยา เช่นเดียวกัน อวิยักตะถูกกล่าวว่า ‘ไม่อาจรู้ได้’ ส่วนปุรุษถูกเรียกว่า ‘อาจรู้ได้’ และเรื่องที่เจ้าถามถึงสิ่งที่เคลื่อนไหวกับสิ่งที่ไม่เคลื่อนไหว จงฟังคำตอบนั้นด้วย”
याज़्ञवल्क्य उवाच
Educational Q&A
The verse distinguishes two principles: Prakṛti, identified with avidyā (ignorance) and the unmanifest basis of change, and Puruṣa, identified with vidyā (knowledge) as the knowable conscious reality. It uses metaphors (‘sun’ and ‘beyond-sun’) to indicate levels of subtlety and transcendence, pointing toward liberation through right discernment.
In the Śānti Parva’s philosophical instruction, Yājñavalkya answers a questioner by defining key metaphysical categories—unmanifest nature and conscious self—and then signals that he will proceed to explain the distinction between the moving and the unmoving.