Shloka 27
Śuka–Janaka Saṃvāda: Āśrama-krama, Jñāna-vijñāna, and the Marks of Liberation (शुक-जनक संवादः)
गन्धवासो विहारेषु शयनेष्वासनेषु च । दिवास्वप्नेडतिवादे च प्रमादेषु च वै रति:,मोह, अप्रकाश (अज्ञान), तामिस्र और अन्धतामिस्र--ये सब तमोगुणके लक्षण हैं। इनमें तामिस्र क्रोधका वाचक है और अन्धतामिस्र मरणका। भोजनमें रुचिका न होना, खानेकी वस्तुओंसे तृप्ति या संतोषका अभाव अथवा कितना ही भोजन क्यों न मिले, उसे पर्याप्त न मानना, पीनेकी वस्तुओंसे कभी तृप्त न होना, दुर्गन्धयुक्त वस्त्र, अनुचित विहार, मलिन शय्या और आसनोंका सेवन, दिनमें सोना, अत्यन्त वाद-विवादमें और प्रमादमें अत्यन्त आसक्त रहना, अज्ञानवश नाच-गीत और नाना प्रकारके बाजोंमें श्रद्धा, नाना प्रकारके धर्मोंसे द्वेष--ये तमोगुणके लक्षण हैं
gandhavāso vihāreṣu śayaneṣv āsaneṣu ca | divāsvapne ’tivāde ca pramādeṣu ca vai ratiḥ ||
ยาชญวลกยะกล่าวว่า—ความเพลิดเพลินในกลิ่นหอมและความสำราญทางกาม, ในการเที่ยวเตร่ไร้สาระ, ในที่นอนและที่นั่งอันปรนเปรอ; การนอนกลางวัน; และความติดพันอย่างยิ่งในวาทะโต้เถียงอันก่อวิวาทกับความประมาทเลินเล่อ—เหล่านี้คือเครื่องหมายแห่งตมोगุณ ในสภาพเช่นนั้น ความมืดยิ่งทวี; มันพาให้ตกสู่ความเกียจคร้าน ความสับสน และนิสัยทำลายตน มากกว่าจะมุ่งสู่ความแจ่มชัด ความสำรวม และการประพฤติธรรม.
याज़्वल्क्य उवाच
Educational Q&A
The verse identifies behavioral indicators of tamas (inertia/darkness): sensual indulgence, excessive comfort-seeking, daytime sleep, contentious speech, and heedlessness. It warns that such habits cloud discernment and weaken dharmic self-governance.
In Śānti Parva’s didactic discourse, Yājñavalkya is instructing about the guṇas by listing observable traits. Here he describes tamas through everyday conduct—how one’s pleasures, speech, and routines reveal an inner quality of darkness and negligence.