Shloka 26
Śuka–Janaka Saṃvāda: Āśrama-krama, Jñāna-vijñāna, and the Marks of Liberation (शुक-जनक संवादः)
तमसो लक्षणानीह भक्षणाद्यभिरोचनम् | भोजनानामपर्याप्तिस्तथा पेयेष्वतृप्तता,मोह, अप्रकाश (अज्ञान), तामिस्र और अन्धतामिस्र--ये सब तमोगुणके लक्षण हैं। इनमें तामिस्र क्रोधका वाचक है और अन्धतामिस्र मरणका। भोजनमें रुचिका न होना, खानेकी वस्तुओंसे तृप्ति या संतोषका अभाव अथवा कितना ही भोजन क्यों न मिले, उसे पर्याप्त न मानना, पीनेकी वस्तुओंसे कभी तृप्त न होना, दुर्गन्धयुक्त वस्त्र, अनुचित विहार, मलिन शय्या और आसनोंका सेवन, दिनमें सोना, अत्यन्त वाद-विवादमें और प्रमादमें अत्यन्त आसक्त रहना, अज्ञानवश नाच-गीत और नाना प्रकारके बाजोंमें श्रद्धा, नाना प्रकारके धर्मोंसे द्वेष--ये तमोगुणके लक्षण हैं
tamaso lakṣaṇānīha bhakṣaṇādy-abhirocanam | bhojanānām aparyāptis tathā peyeṣv atṛptatā ||
ยาชญวลกยะกล่าวว่า—เครื่องหมายแห่งตมัสในโลกนี้คือ ความหมกมุ่นในกินและสิ่งทำนองนั้น; ความรู้สึกว่าอาหารไม่เคยพอ; และแม้เครื่องดื่มก็ไม่อาจทำให้พอใจได้ ในสภาพตมัสเช่นนี้ ความหลงและ ‘ไร้แสง’ (อวิชชา) ยิ่งทวีขึ้น; จิตตกสู่ ‘ตมิสระ’ คือความมืดในรูปความโกรธ และจมสู่ ‘อันธตมิสระ’ คือความมืดที่ลงท้ายด้วยความตาย อาการที่ปรากฏคือ เบื่ออาหารอันเป็นประโยชน์ ไม่พอใจไม่ว่ามีมากเพียงใด ดื่มแล้วก็ไม่หายกระหาย ชอบเสื้อผ้ามีกลิ่นเหม็น ประพฤติไม่เหมาะสม ใช้ที่นอนและที่นั่งสกปรก นอนกลางวัน ติดการโต้เถียงและความประมาทอย่างยิ่ง หลงใหล—ด้วยความไม่รู้—ในรำ ฟ้อน เพลง และเครื่องดนตรีนานา และเกลียดชังหนทางธรรมอันหลากหลาย.
याज़्वल्क्य उवाच
Educational Q&A
The verse defines tamas by its ethical and psychological symptoms: compulsive craving, chronic dissatisfaction, and ignorance that manifests as delusion, rage (tāmisra), and a deathward darkness (andhatāmisra). It warns that tamas is recognized not by theory but by conduct—heedlessness, impurity, and hostility toward dharma.
In Śānti Parva’s instructional setting, Yājñavalkya is teaching about the guṇas. Here he enumerates observable signs of tamas, linking inner darkness to outward habits and moral decline.