Shloka 33
Utkramaṇa-sthāna and Ariṣṭa-lakṣaṇa: Yājñavalkya’s Instruction on Departure Pathways and Mortality Signs
प्रकृतेश्व गुणानां च पठचविंशतिकं बुधा: । सांख्ययोगे च कुशला बुध्यन्ते परमैषिण:,सांख्य और योगके सम्पूर्ण विद्वान् जिसको बुद्धिसे परे बताते हैं, जो परम ज्ञानसम्पन्न है, अहंकार आदि जड तत्त्वोंका परित्याग (बाध) कर देनेपर शेष रहे हुए चिन्मय तत्त्वके रूपमें जिसका बोध होता है, जो अज्ञात, अव्यक्त, सगुण ईश्वर, निर्गुण ईश्वर, नित्य और अधिष्ठाता कहा गया है, वह परमात्मा ही प्रकृति और उसके गुणों (चौबीस तत्त्वों) की अपेक्षा पचीसवा तत्त्व है, ऐसा सांख्य और योगमें कुशल तथा परमतत्त्वकी खोज करनेवाले विद्वान पुरुष समझते हैं
prakṛteś ca guṇānāṁ ca pañcaviṁśatikaṁ budhāḥ | sāṅkhyayoge ca kuśalā budhyante paramaiṣiṇaḥ ||
ผู้แสวงหาสัจธรรมสูงสุดซึ่งชำนาญในสางขยะและโยคะย่อมเข้าใจว่า อาตมันสูงสุดเป็นตัตตวะที่ยี่สิบห้า แยกต่างหากจากปรกฤติและคุณทั้งหลายซึ่งรวมเป็นยี่สิบสี่. เมื่อสลัดปัจจัยอันเฉื่อยเช่นอหังการออกแล้ว สิ่งที่เหลือให้รู้แจ้งคือจิตสำนึกบริสุทธิ์นั้นเอง—ซึ่งถูกกล่าวว่าเป็นสิ่งเร้นลับและอวิยักตะ เป็นอีศวรผู้ทรงคุณลักษณะและเหนือคุณลักษณะ เป็นนิตย์ และเป็นอันตัรยามีผู้กำกับอยู่ภายใน. ดังนี้บรรดาผู้รู้จึงประกาศว่าอาตมันย่อมเหนือกว่าส่วนประกอบยี่สิบสี่ของธรรมชาติ.
वसिष्ठ उवाच
Educational Q&A
The verse teaches that beyond Prakṛti and its guṇas (the twenty-four material principles) there is a distinct, conscious reality—the Supreme Self—recognized by Sāṅkhya-Yoga experts as the twenty-fifth principle, the inner ruler and eternal ground of experience.
In the Śānti Parva’s instruction on liberation, Vasiṣṭha explains to his listener(s) a Sāṅkhya-Yoga classification: sages identify the Supreme Self as transcending the constituents of nature, known when ego and other inert factors are negated.