Shloka 32
Utkramaṇa-sthāna and Ariṣṭa-lakṣaṇa: Yājñavalkya’s Instruction on Departure Pathways and Mortality Signs
अप्रबुद्धमथाव्यक्तं सगुणं प्राहुरीश्वरम् । निर्गुणं चेश्वर॑ नित्यमधिष्ठातारमेव च,सांख्य और योगके सम्पूर्ण विद्वान् जिसको बुद्धिसे परे बताते हैं, जो परम ज्ञानसम्पन्न है, अहंकार आदि जड तत्त्वोंका परित्याग (बाध) कर देनेपर शेष रहे हुए चिन्मय तत्त्वके रूपमें जिसका बोध होता है, जो अज्ञात, अव्यक्त, सगुण ईश्वर, निर्गुण ईश्वर, नित्य और अधिष्ठाता कहा गया है, वह परमात्मा ही प्रकृति और उसके गुणों (चौबीस तत्त्वों) की अपेक्षा पचीसवा तत्त्व है, ऐसा सांख्य और योगमें कुशल तथा परमतत्त्वकी खोज करनेवाले विद्वान पुरुष समझते हैं
aprabuddham athāvyaktaṃ saguṇaṃ prāhur īśvaram | nirguṇaṃ ceśvaraṃ nityam adhiṣṭhātāram eva ca ||
วสิษฐะกล่าวว่า—บัณฑิตทั้งหลายกล่าวถึงพระผู้เป็นเจ้าหลายประการ: ว่าเป็นผู้ยังไม่ตื่นรู้และเป็นอวิยักตะ เป็นอีศวรผู้ทรงคุณลักษณะ (สคุณะ); และยังกล่าวว่าเป็นอีศวรไร้คุณลักษณะ (นิรคุณะ) เป็นนิตย์ และเป็นอันตัรยามีผู้สถิตกำกับอยู่ภายในสรรพสิ่ง. ผู้ชำนาญในสางขยะและโยคะย่อมเข้าใจว่า อาตมันสูงสุดนั้นรู้ได้ในฐานะจิตสำนึกบริสุทธิ์ เมื่อสลัดปัจจัยอันเฉื่อยเช่นอหังการออกแล้ว; และพระองค์ทรงอยู่เหนือปรกฤติและคุณทั้งหลาย เป็นตัตตวะที่ยี่สิบห้าอันผู้แสวงหาสัจธรรมสูงสุดมุ่งหมาย.
वसिष्ठ उवाच
Educational Q&A
The verse teaches that the Supreme Reality can be described from different standpoints—as unmanifest, as the Lord with attributes, as the attributeless eternal Lord, and as the presiding inner ruler. In Sāṅkhya-Yoga terms, this Supreme Self is the twenty-fifth principle (Puruṣa/Ātman), distinct from Prakṛti and its twenty-four evolutes, realized as pure consciousness when inert factors like egoity are negated.
Within the Śānti Parva’s Mokṣa-dharma discussions, Vasiṣṭha is instructing about the nature of the Supreme Self/Lord using Sāṅkhya and Yoga categories, guiding the listener toward discernment between Prakṛti (and its guṇas/tattvas) and the transcendent presiding consciousness.