Shloka 7
Yājñavalkya on the Unity of Sāṃkhya and Yoga and the Marks of Meditative Composure
एतामक्षपयित्वा हि जायते नृपसत्तम । सा हास्य प्रकृतिर्दृष्टा तत्क्षयान्मोक्ष उच्यते,नृपश्रेष्ठ जीव अपने अज्ञानवश उस सोलहवीं कलारूप प्रकृतिके संयोगका क्षय नहीं कर पाता, इसलिये बारंबार जन्म ग्रहण करता है। वह ही कला जीवकी प्रकृति अर्थात् उत्पत्तिका कारण देखी गयी है। उसके संयोगका क्षय होनेपर ही मोक्षकी प्राप्ति बतायी जाती है
etām akṣapayitvā hi jāyate nṛpasattama | sā hāsya prakṛtir dṛṣṭā tatkṣayān mokṣa ucyate ||
วสิษฐะกล่าวว่า “โอ้ยอดแห่งกษัตริย์ เพราะสัตว์ผู้มีร่างยังไม่อาจทำให้ความเกี่ยวพันกับหลักนั้นสิ้นไป เขาจึงเกิดแล้วเกิดเล่า. ส่วนเดียวกันนั้นแลปรากฏเป็นปรกฤติของเขา—เป็นเหตุแห่งการอุบัติ. เมื่อความประกอบนั้นสิ้นสูญ จึงกล่าวว่าเป็นโมกษะ.”
वसिष्ठ उवाच
Educational Q&A
Rebirth continues as long as the binding causal principle—described as a ‘portion/kalā’ functioning as one’s prakṛti—remains unexhausted; liberation is taught to arise when that conjunction is fully worn away.
Vasiṣṭha is instructing a king in a philosophical discourse on the cause of repeated birth and the condition for mokṣa, identifying prakṛti-like causality as the driver of saṃsāra and its cessation as liberation.