Previous Verse
Next Verse

Shloka 94

Adhyātma–Adhibhūta–Adhidaivata Correspondences and the Triguṇa Lakṣaṇas (Śānti-parva 301)

अपां गुणांस्तथा पार्थ पार्थिवांश्व गुणानपि । सर्वाण्येव गुणैव्याप्य क्षेत्रज्ञेषु युधिष्ठिर,भरतनन्दन! धर्मात्मा राजा युधिष्ठिर! परब्रह्म परमात्मा सात््विक, राजस और तामस गुणोंको एवं बुद्धि, मन, आकाश, वायु, तेज, जल, और पृथ्वी-इन सबके सम्पूर्ण गुणोंको तथा अन्य सब वस्तुओंको भी अपने गुणोंद्वारा व्याप्त करके सभी क्षेत्रज्ञों (जीवात्माओं) में स्थित हैं, प्रभो! जैसे शिष्य अपने गुरुके पीछे चलते हैं, उसी प्रकार मन, इन्द्रियाँ और शुभाशुभ कर्म भी उस जीवात्माके पीछे-पीछे चलते हैं। जब जीवात्मा इन्द्रियों और प्रकृतिको भी लाँचकर जाता है, तब उस नारायणस्वरूप अविनाशी परमात्माको प्राप्त हो जाता है, जो द्वन्द्ररहित और मायासे अतीत है

apāṁ guṇāṁs tathā pārtha pārthivāṁś ca guṇān api | sarvāṇy eva guṇair vyāpya kṣetrajñeṣu yudhiṣṭhira bharatanandana | dharmātmā rājā yudhiṣṭhira parabraḥma paramātmā sāttvika-rājasa-tāmasa-guṇān buddhi-mana-ākāśa-vāyu-tejo-jala-pṛthivī-eteṣāṁ sarva-guṇān anyāni ca sarva-vastūni svaguṇair vyāpya sarveṣu kṣetrajñeṣu tiṣṭhati prabho | yathā śiṣyaḥ svaguroḥ pṛṣṭhato gacchati tathā mana indriyāṇi ca śubhāśubha-karmāṇi ca jīvātmanaḥ pṛṣṭhato ’nugacchanti | yadā jīvātmā indriyāṇi prakṛtiṁ ca tyaktvā gacchati tadā nārāyaṇa-svarūpaṁ dvandva-rahitaṁ māyātītaṁ avināśinaṁ paramātmānaṁ prāpnoti ||

โอโอรสแห่งปฤถา โอพระยุธิษฐิระผู้เป็นความปีติแห่งวงศ์ภารตะ! พระพรหมันผู้สูงสุด พระอาตมันผู้ยิ่งใหญ่ ทรงแผ่ซ่านด้วยคุณของพระองค์เองทั่วทั้งคุณแห่งน้ำและปฐวี—แท้จริงทั่วทั้งคุณแห่งสรรพสิ่ง—แล้วทรงสถิตอยู่ในกษेत्रชญะทั้งหลาย (ดวงชีวา). ดุจศิษย์เดินตามหลังครู มนัส อินทรีย์ และกรรมทั้งดีและชั่ว ย่อมติดตามชีวาตมันไป. ครั้นชีวาตมันจากไป ทิ้งแม้กระทั่งอินทรีย์และปรกฤติไว้ ก็ย่อมบรรลุพระผู้ไม่เสื่อมสลาย ผู้มีนารายณ์เป็นสภาวะ—พ้นจากทวิภาวะและพ้นจากมายา.

अपाम्of waters
अपाम्:
Sambandha
TypeNoun
Rootअप्
FormFeminine, Genitive, Plural
गुणान्qualities
गुणान्:
Karma
TypeNoun
Rootगुण
FormMasculine, Accusative, Plural
तथाlikewise
तथा:
TypeIndeclinable
Rootतथा
पार्थO son of Pritha (Partha)
पार्थ:
Sambodhana
TypeNoun
Rootपार्थ
FormMasculine, Vocative, Singular
पार्थिवान्earthly (belonging to earth)
पार्थिवान्:
Karma
TypeAdjective
Rootपार्थिव
FormMasculine, Accusative, Plural
and
:
TypeIndeclinable
Root
गुणान्qualities
गुणान्:
Karma
TypeNoun
Rootगुण
FormMasculine, Accusative, Plural
अपिalso
अपि:
TypeIndeclinable
Rootअपि
सर्वाणिall (things)
सर्वाणि:
Karma
TypeAdjective
Rootसर्व
FormNeuter, Accusative, Plural
एवindeed/just
एव:
TypeIndeclinable
Rootएव
गुणैःby (his) qualities
गुणैः:
Karana
TypeNoun
Rootगुण
FormMasculine, Instrumental, Plural
व्याप्यhaving pervaded
व्याप्य:
TypeVerb
Root√व्याप्
Formल्यप् (absolutive/gerund), Parasmaipada (usage)
क्षेत्रज्ञेषुin the knowers of the field (individual selves)
क्षेत्रज्ञेषु:
Adhikarana
TypeNoun
Rootक्षेत्रज्ञ
FormMasculine, Locative, Plural
युधिष्ठिरO Yudhishthira
युधिष्ठिर:
Sambodhana
TypeNoun
Rootयुधिष्ठिर
FormMasculine, Vocative, Singular
भरतनन्दनO delight of the Bharatas
भरतनन्दन:
Sambodhana
TypeNoun
Rootभरतनन्दन
FormMasculine, Vocative, Singular

भीष्म उवाच

B
Bhishma
Y
Yudhishthira
P
Partha (Arjuna, as an epithet used in address)
B
Bharata lineage (Bharatanandana)
P
Paramatma
P
Parabrahman
N
Narayana
P
Prakriti
M
Mind (manas)
S
Senses (indriyas)
B
Buddhi
A
Akasha
V
Vayu
T
Tejas
J
Jala
P
Prithivi
K
Kshetrajna (jiva)

Educational Q&A

The Supreme Self (Paramatma/Parabrahman) pervades all qualities and elements and dwells within all embodied knowers (kṣetrajñas). Liberation is described as the self’s departure beyond senses and prakṛti, culminating in attainment of the imperishable Narayana who is beyond dualities and māyā.

In Shanti Parva’s instruction section, Bhishma continues his philosophical counsel to King Yudhishthira, explaining how the Supreme pervades the cosmos and how mind, senses, and karmic residues accompany the individual self—until, through transcendence of prakṛti, the self reaches the Supreme.