Shloka 116
Adhyātma–Adhibhūta–Adhidaivata Correspondences and the Triguṇa Lakṣaṇas (Śānti-parva 301)
संहृत्य सर्व निजदेहसंस्थं कृत्वाप्सु शेते जगदन्तरात्मा,नरदेव! यह मैंने तुमसे सांख्यका तत्त्व बतलाया है। इस पुरातन विश्वके रूपमें साक्षात् भगवान् नारायण ही सर्वत्र विराजमान हैं। वे ही सृष्टिकि समय जगत्की सृष्टि और संहारकालमें उसको अपनेमें विलीन कर लेते हैं। इस प्रकार जगत्को अपने शरीरके भीतर ही स्थापित करके वे जगतके अन्तरात्मा भगवान् नारायण एकार्णवके जलमें शयन करते हैं
saṁhṛtya sarvaṁ nijadehasaṁsthaṁ kṛtvāpsu śete jagadantarātmā | naradeva! yad mayā te sāṅkhyasya tattvaṁ prakāśitam | asmin purātane viśvarūpe sākṣād bhagavān nārāyaṇa eva sarvatrādhitiṣṭhati | sa eva sṛṣṭikāle jagataḥ sṛṣṭiṁ karoti saṁhārakāle ca tad ātmany eva līnayati | evaṁ jagat svadehābhyantare nidhāya sa jagadantarātmā bhagavān nārāyaṇa ekārṇave jale śete ||
ภีษมะกล่าวว่า— “เมื่อทรงรวบรวมจักรวาลทั้งสิ้นกลับคืน และประดิษฐานไว้ภายในพระวรกายของพระองค์เองแล้ว พระผู้เป็นอาตมันภายในของโลกย่อมบรรทมเหนือห้วงน้ำ. ข้าแต่พระราชาแห่งมนุษย์ นี่แลคือสัจจะตามสางขยะที่ข้าพเจ้าได้อธิบายแก่พระองค์: ในรูปแห่งจักรวาลอันโบราณนี้ พระภควานนารายณ์เองทรงแผ่ซ่านและทรงอภิบาลอยู่ทุกหนแห่ง. ครั้นถึงกาลสร้างสรรค์ พระองค์ทรงบังเกิดโลก; ครั้นถึงกาลล่มสลาย พระองค์ทรงดึงโลกกลับและหลอมรวมไว้ในพระองค์. ด้วยทรงอุ้มชูจักรวาลไว้ภายในพระองค์เช่นนี้ นารายณ์—ผู้สถิตเป็นอาตมันในสรรพสิ่ง—ย่อมบรรทมเหนือห้วงน้ำแห่งมหาสมุทรเอกะอารณวะ.”
भीष्म उवाच
Educational Q&A
The verse teaches that Nārāyaṇa is the immanent Lord and inner Self of the universe: He creates the world, withdraws it at dissolution, contains it within Himself, and remains transcendent even while pervading all.
Bhishma, instructing the king (Yudhiṣṭhira) in Śānti Parva, summarizes a cosmological doctrine: at the end of a cosmic cycle the Lord absorbs the universe into His own body and reclines on the primeval waters (ekārṇava), awaiting the next creation.