Shloka 115
Adhyātma–Adhibhūta–Adhidaivata Correspondences and the Triguṇa Lakṣaṇas (Śānti-parva 301)
एतन्मयोक्तं नरदेव तत्त्व॑ नारायणो विश्वमिदं पुराणम् स सर्गकाले च करोति सर्ग संहारकाले च तदत्ति भूय:,नरदेव! यह मैंने तुमसे सांख्यका तत्त्व बतलाया है। इस पुरातन विश्वके रूपमें साक्षात् भगवान् नारायण ही सर्वत्र विराजमान हैं। वे ही सृष्टिकि समय जगत्की सृष्टि और संहारकालमें उसको अपनेमें विलीन कर लेते हैं। इस प्रकार जगत्को अपने शरीरके भीतर ही स्थापित करके वे जगतके अन्तरात्मा भगवान् नारायण एकार्णवके जलमें शयन करते हैं
etan mayoktaṃ naradeva tattvaṃ nārāyaṇo viśvam idaṃ purāṇam | sa sargakāle ca karoti sargaṃ saṃhārakāle ca tad atti bhūyaḥ ||
ภีษมะกล่าวว่า “โอ้ นรเทพ นี่คือหลักแท้แห่งสางขยะที่ข้าได้กล่าวแก่ท่านแล้ว จักรวาลอันเก่าแก่นี้โดยความจริงคือพระนารายณะผู้แผ่ซ่านอยู่ทั่วสรรพสิ่ง ในกาลแห่งการสร้าง พระองค์ทรงบังเกิดโลกทั้งปวง และในกาลแห่งการสลาย พระองค์ทรงดึงกลับคืนสู่พระองค์อีกครั้ง ดังนี้เมื่อทรงบรรจุโลกไว้ภายในพระภาวะของพระองค์เอง พระนารายณะ—อาตมันภายในของสรรพสัตว์—ทรงบรรทมสงบเหนือสายน้ำแห่งมหาสมุทรจักรวาลอันเดียว ระหว่างวัฏจักรแห่งกัลป์”
भीष्म उवाच
Educational Q&A
The verse teaches a theistic cosmology: the entire ancient universe is Nārāyaṇa Himself. Creation and dissolution are cyclical acts of the same Supreme Being—He manifests the world at creation and reabsorbs it into Himself at dissolution—implying that all beings rest in and depend upon the one divine reality.
In Śānti Parva, Bhīṣma instructs the king (Yudhiṣṭhira) on ultimate principles after the war. Here he concludes a doctrinal explanation (linked with Sāṅkhya-style ‘tattva’ discussion) by identifying the cosmic process—sarga and saṃhāra—with Nārāyaṇa’s sovereignty over the universe.