Previous Verse
Next Verse

Shloka 136

Adhyāya 284: Tapas as a Corrective to Household Attachment

Parāśara’s Instruction

उन्मेषश्व निमेषश्च क्षुतं जृम्भितमेव च । लोहितान्तर्गता दृष्टिमहावक्त्रो महोदर:,आप पवित्रोंके भी पवित्र और मंगलोंके भी मंगल हैं। आप ही गिरिक (अचेतनको भी चेतन करनेवाले), हिंडुक (गमनागमन करनेवाले), संसार-वृक्ष, जीव, शरीर, प्राण, सत्त्व, रज, तम, अप्रमद (स्त्रीरहित--ऊर्ध्वरेता), प्राण, अपान, समान, उदान, व्यान, उन्मेष, निमेष (आँखोंका खोलना-मींचना), छींकना और जँभाई लेना आदि चेष्टाएँ भी आप ही हैं। आपकी अग्निमयी लाल रंगकी दृष्टि भीतर छिपी हुई है। आपके मुख और उदर महान्‌ हैं

unmeṣaś ca nimeṣaś ca kṣutaṁ jṛmbhitam eva ca | lohitāntargatā dṛṣṭir mahāvaktrō mahodaraḥ ||

ภีษมะกล่าวว่า—การลืมตาและหลับตา การจาม และการหาว—ล้วนเป็นท่าน. สายตาแดงดุจเพลิงของท่านซ่อนอยู่ภายใน; ปากของท่านกว้างใหญ่ และท้องของท่านกว้างใหญ่ยิ่ง.

उन्मेषःopening (of the eyes), blinking open
उन्मेषः:
Karta
TypeNoun
Rootउन्मेष
FormMasculine, Nominative, Singular
and
:
TypeIndeclinable
Root
निमेषःclosing (of the eyes), blinking shut
निमेषः:
Karta
TypeNoun
Rootनिमेष
FormMasculine, Nominative, Singular
and
:
TypeIndeclinable
Root
क्षुतम्sneezing
क्षुतम्:
Karta
TypeNoun
Rootक्षुत
FormNeuter, Nominative, Singular
जृम्भितम्yawning
जृम्भितम्:
Karta
TypeNoun
Rootजृम्भित
FormNeuter, Nominative, Singular
एवindeed, just
एव:
TypeIndeclinable
Rootएव
and
:
TypeIndeclinable
Root
लोहित-अन्तर्गताम्hidden/contained within redness (fiery red)
लोहित-अन्तर्गताम्:
Karma
TypeAdjective
Rootलोहित + अन्तर्गत
FormFeminine, Accusative, Singular
दृष्टिम्gaze, vision
दृष्टिम्:
Karma
TypeNoun
Rootदृष्टि
FormFeminine, Accusative, Singular
महा-वक्त्रःhaving a great mouth/face
महा-वक्त्रः:
Karta
TypeAdjective
Rootमहा + वक्त्र
FormMasculine, Nominative, Singular
महा-उदरःhaving a great belly/abdomen
महा-उदरः:
Karta
TypeAdjective
Rootमहा + उदर
FormMasculine, Nominative, Singular

भीष्म उवाच

B
Bhīṣma

Educational Q&A

The verse teaches divine immanence: even automatic, everyday bodily motions (blinking, sneezing, yawning) are expressions of the Supreme, encouraging humility and reverence toward life as pervaded by the divine.

In Śānti Parva, Bhīṣma continues a laudatory discourse, describing the Lord in cosmic terms—identifying Him with universal processes and portraying a vast, awe-inspiring form with an inner fiery gaze.