Shloka 33
श्रेयो-धर्मकर्मविचारः
Inquiry into Śreyas, Dharma, and Karma
“वे सारी बावड़ियाँ पाँच सौ योजन चौड़ी, पाँच सौ योजन लंबी और एक-एक कोस गहरी हों। गहराई इतनी हो कि कोई उनमें प्रवेश न कर सके। तात्पर्य यह कि प्रत्येक बावड़ी बहुत लंबी-चौड़ी और गहरी हो--उनमेंसे एक बावड़ीके जलको कोई दिनभरमें एक ही बार एक बालकी नोकसे उलीचे, दूसरी बार न उलीचे। इस प्रकार उलीचनेसे उन सारी बावड़ियोंका जल जितने समयमें समाप्त हो सकता है, उतने ही समयमें प्राणियोंकी सृष्टि और संहारके क्रमकी समाप्ति हो सकती है (अर्थात् जैसे उक्त प्रकारसे उलीचनेपर उन बावड़ियोंका जल सूखना असम्भव है, वैसे ही बिना ज्ञानके संसारका उच्छेद होना असम्भव है।) ।। षड् जीववर्णा: परमं प्रमाणं कृष्णो धूम्रो नीलमथास्य मध्यम् । रक्त पुन: सहातरं सुखं तु हारिद्रवर्ण सुसुखं च शुक्लम्,'प्राणियोंके वर्ण छ: प्रकारके हैं--कृष्ण, धूम्र, नील, रक्त, हरिद्रा (पीला) और शुक्ल-। इनमेंसे कृष्ण, धूत्र और नील वर्णका सुख मध्यम होता है। रक्तवर्ण विशेष रूपसे सहन करने योग्य होता है। हरिद्राकी-सी कान्ति सुख देनेवाली होती है और शुक्लवर्ण अत्यन्त सुखदायक होता है
ṣaḍ jīvavarṇāḥ paramaṃ pramāṇaṃ kṛṣṇo dhūmro nīlam athāsya madhyam | raktaṃ punaḥ sahātaraṃ sukhaṃ tu hāridravarṇaṃ susukhaṃ ca śuklam ||
ภีษมะกล่าวว่า “จงนึกว่า บ่อขั้นบันไดเหล่านั้นกว้างห้าร้อยโยชน์ ยาวห้าร้อยโยชน์ และลึกหนึ่งโกรศ—ลึกถึงเพียงนั้นจนผู้ใดก็ลงไปมิได้ ความหมายคือ แต่ละบ่อทั้งกว้างใหญ่และล้ำลึกยิ่งนัก; และแม้แต่น้ำในบ่อหนึ่ง หากเด็กน้อยจะตักด้วยปลายนิ้วหรือสันมือได้ตลอดวัน ก็ได้เพียงครั้งเดียว มิอาจตักซ้ำเป็นครั้งที่สอง ฉันใด เวลาที่จะทำให้น้ำของบ่อทั้งปวงหมดสิ้นด้วยวิธีนั้น ต้องยาวนานเพียงใด—เพียงนั้นแลจึงจะเทียบได้กับเวลาที่วงจรแห่งการเกิดและการดับของสัตว์ทั้งหลายจะสิ้นสุด กล่าวคือ เช่นเดียวกับที่บ่อเหล่านั้นย่อมไม่อาจแห้งเหือดด้วยวิธีนั้น ฉันนั้น วัฏสงสารย่อมไม่อาจถูกตัดขาดได้หากปราศจากญาณแท้ อีกทั้งมีการกล่าวถึง ‘วรรณะ-สี’ ของสัตว์หกประการ คือ ดำ สีควันหม่น น้ำเงิน แดง เหลืองดั่งขมิ้น และขาว ในบรรดานั้น ดำ สีควันหม่น และน้ำเงินให้สุขปานกลาง; แดงเป็นสุขที่พอทนได้; เหลืองให้ความรื่นรมย์; ส่วนขาวนั้นรื่นรมย์ยิ่งนัก”
भीष्म उवाच
Educational Q&A
Bhīṣma presents a graded typology of beings by ‘color’ to indicate differing inner qualities and resulting experiences of happiness. The implicit ethical lesson is that one’s disposition and conduct shape one’s lived condition, and that mere passage of time does not end saṃsāra—only right knowledge and transformation can.
In Śānti Parva’s instruction section, Bhīṣma is teaching Yudhiṣṭhira about the nature of beings and the moral-spiritual order. Here he classifies creatures into six color-types and links them to degrees of happiness, as part of a broader discourse on how bondage persists and how higher states are attained.