Shloka 43
पापात्म-धर्मात्म-लक्षणम् तथा निर्वेदेन मोक्षमार्गः | Marks of the Sinful and the Righteous; Dispassion (Nirveda) as a Path to Liberation
“इस प्रकार विचार करनेसे एक तो वह नारी होनेके कारण ही अवध्य है, दूसरे मेरी पूजनीया माता है। माताका गौरव पितासे भी बढ़कर है, जिसमें मेरी माँ प्रतिष्ठित है। नासमझ पशु भी स्त्री और माताको अवध्य मानते हैं (फिर मैं समझदार मनुष्य होकर भी उसका वध कैसे करूँ?) ।। देवतानां समावायमेकस्थं पितरं विदु: । मर्त्यानां देवतानां च स्नेहादभ्येति मातरम्,“मनीषी पुरुष यह जानते हैं कि पिता एक स्थानपर स्थित सम्पूर्ण देवताओंका समूह है; परंतु माताके भीतर उसके स्नेहवश समस्त मनुष्यों और देवताओंका समुदाय स्थित रहता है (अत: माताका गौरव पितासे भी अधिक है)
devatānāṁ samavāyam ekasthaṁ pitaraṁ viduḥ | martyānāṁ devatānāṁ ca snehād abhyeti mātaram ||
เมื่อใคร่ครวญดังนี้ นางย่อมเป็นผู้ไม่ควรถูกฆ่าเพียงเพราะเป็นสตรี; ยิ่งกว่านั้น นางคือมารดาผู้ควรแก่การบูชาของเรา ศักดิ์ศรีของมารดายิ่งใหญ่กว่าบิดา เพราะรากฐานแห่งชีวิตและความเคารพของข้าพเจ้าตั้งมั่นอยู่ในนาง แม้สัตว์เดรัจฉานที่ไร้ปัญญายังรู้โดยสัญชาตญาณว่าสตรีและมารดาเป็นผู้แตะต้องมิได้—แล้วข้าพเจ้าเป็นมนุษย์ผู้มีวิจารณญาณจะทำร้ายท่านได้อย่างไร? บัณฑิตรู้ว่าบิดาเป็นที่ตั้งหนึ่งเดียวอันรวมหมู่เทพไว้; แต่มารดาด้วยความรักย่อมรวบรวมไว้ในตนทั้งหมู่มนุษย์และหมู่เทพ ดังนั้นความยิ่งใหญ่ของมารดาจึงเหนือกว่าบิดา
भीष्म उवाच
Educational Q&A
The verse elevates the ethical inviolability of the mother (and, by extension, women) and argues that maternal status commands the highest restraint: the father is revered as a concentrated embodiment of divine authority, yet the mother—through her nurturing affection—symbolically contains and sustains the entire world of beings; therefore harming her is a grave violation of dharma.
Bhishma is articulating a moral justification for refusing violence against a woman who is also his mother. He reasons from dharma and natural instinct (even animals refrain) to establish that matricide or harm to the mother is unthinkable, and he supports this with a maxim contrasting the father’s divine representative role with the mother’s all-encompassing, life-sustaining status.