Shloka 11
धर्मलक्षण-प्रश्नः (Marks and Sources of Dharma) | Chapter 251: Inquiry into the Definition of Dharma
एकादशस्त्वनन्तात्मा स सर्व: पर उच्यते | व्यवसायात्तमिका बुद्धिर्मनो व्याकरणात्मकम् | कर्मानुमानादू विज्ञेय: स जीव: क्षेत्रसंज़्क:
ekādaśas tv anantātmā sa sarvaḥ para ucyate | vyavasāyātmikā buddhir mano vyākaraṇātmakam | karmānumānād u vijñeyaḥ sa jīvaḥ kṣetrajña-saṃjñakaḥ avināśī ātmā ||
วยาสกล่าวว่า “ตัตตวะที่สิบเอ็ดคืออาตมันอันอนันต์ เป็นสภาวะครอบคลุมสรรพสิ่งและเป็นยอดยิ่ง บุดธิเป็นธรรมชาติแห่งการตัดสินแน่วแน่ ส่วนมนัสเป็นหลักแห่งการวิเคราะห์จึงหวั่นไหวด้วยความสงสัย จากการอนุมานด้วยกรรม—เพราะการกระทำย่อมต้องมีผู้รู้และผู้กระทำ—พึงเข้าใจว่ามีอาตมันอันไม่สูญสลาย คือชีวะผู้มีนามว่า ‘กษेत्रชญะ’ (ผู้รู้แห่งสนาม/กาย)”
व्यास उवाच
Educational Q&A
The verse distinguishes buddhi (decisive intellect) from manas (analytical, doubt-prone mind) and argues that action implies a conscious knower and agent; therefore an imperishable Self exists, called the kṣetrajña (knower of the field/body).
In the didactic discourse of Śānti Parva, Vyāsa continues a philosophical exposition on principles (tattvas), identifying the supreme eleventh principle as the infinite Self and explaining how reasoning from karma supports recognition of the kṣetrajña.