Shloka 22
राजधर्मः—राष्ट्ररक्षणं, दण्डनीतिः, हयग्रीवोपाख्यानम्
Royal Duty: Protection, Penal Policy, and the Hayagrīva Exemplum
दुःखमेवास्ति न सुखं तस्मात् तदुपलभ्यते । तृष्णार्तिप्रभवं दुःखं दुःखार्तिप्रभवं सुखम्,'संसारमें केवल दुःख ही है, सुख नहीं, अतः दुःख ही उपलब्ध होता है। तृष्णाजनित पीड़ासे दु:ख और दुःखकी पीड़ासे सुख होता है अर्थात् दुःखसे आर्त हुए मनुष्यको ही उसके न रहनेपर सुखकी प्रतीति होती है
duḥkham evāsti na sukhaṃ tasmāt tad upalabhyate | tṛṣṇārtiprabhavaṃ duḥkhaṃ duḥkhārtiprabhavaṃ sukham ||
ในความเป็นอยู่แห่งโลกนี้ แท้จริงมีแต่ทุกข์ มิใช่สุขอันแท้; เพราะฉะนั้นสิ่งที่ประสบจึงเป็นทุกข์ ทุกข์เกิดจากความเจ็บปวดอันเกิดแต่ตัณหา และสิ่งที่เรียกว่า ‘สุข’ เกิดจากความเจ็บปวดแห่งทุกข์—เมื่อผู้ใดถูกทุกข์บีบคั้นแล้ว เพียงความไม่มีทุกข์นั้นก็ถูกรู้สึกว่าเป็นสุข
व्यास उवाच
Educational Q&A
The verse argues that in saṃsāra what people call ‘happiness’ is mostly relief: craving (tṛṣṇā) produces distress and suffering, and when suffering subsides one mistakes that cessation for happiness. Ethically, it points toward reducing craving and cultivating detachment as a path to steadier well-being.
In Śānti Parva’s instruction on peace and right living after the war, Vyāsa delivers a reflective teaching on the nature of worldly experience, analyzing why beings repeatedly encounter suffering and why ordinary happiness is often only the temporary easing of pain.