Shloka 9
Bhūta-guṇa-saṃkhyāna
Enumeration of the Properties of the Elements and Cognitive Faculties
यदा प्रार्थयते किंचित् तदा भवति सा मनः । अधिष्ठानानि वै बुद्धयां पृथगेतानि संस्मरेत् । इन्द्रियाण्येव मेध्यानि विजेतव्यानि कृत्स्नश:,मनुष्य जब किसी वस्तुकी इच्छा करता है, तब उसकी बुद्धि मनके रूपमें परिणत हो जाती है। ये जो एक दूसरेसे पृथक्-पृथक् इन्द्रियोंके भाव हैं, इन्हें बुद्धिके ही अन्तर्गत समझना चाहिये। “मेधा' कहते हैं रूप आदिके ज्ञानको, उसमें हितकर या सहायक होनेके कारण इन्द्रियाँ 'मेध्य” कही गयी हैं। योगीको सम्पूर्ण इन्द्रियोंपर विजय प्राप्त करनी चाहिये
yadā prārthayate kiñcit tadā bhavati sā manaḥ | adhiṣṭhānāni vai buddhyāṃ pṛthag etāni saṃsmaret | indriyāṇy eva medhyāni vijetavyāni kṛtsnaśaḥ |
เมื่อบุคคลปรารถนาสิ่งใด ปัญญานั้นเองย่อมแปรเป็นมโน (มนัส) กลายเป็นที่ตั้งแห่งความใคร่ปรารถนา พึงระลึกว่า ฐานแห่งประสบการณ์ที่ดูเหมือนแยกกันนั้น แท้จริงรวมอยู่ภายในปัญญา ฉะนั้น อินทรีย์ทั้งหลาย—ที่เรียกว่า ‘เมธยะ’ เพราะเกื้อหนุนปรีชาญาณ—โยคีต้องพิชิตให้สิ้นเชิง
व्यास उवाच
Educational Q&A
Desire transforms the steady discriminative faculty (buddhi) into the restless mind (manas). Hence one should recognize the sense-based ‘supports’ of experience as operating within buddhi and practice complete mastery over the senses, since unchecked senses fuel desire and mental agitation.
In the didactic discourse of Śānti Parva, Vyāsa explains an inner psychology: how craving arises, how it reshapes cognition into desire-driven mentation, and why a yogin must subdue the senses to stabilize discernment and live ethically.