Shloka 5
Bhūta-guṇa-saṃkhyāna
Enumeration of the Properties of the Elements and Cognitive Faculties
पश्यती भवते दृष्ठी रसती रसन॑ भवेत् | जिप्रती भवति प्राणं बुद्धिर्विक्रियते पृथक्,वही देखते समय दृष्टि और रसास्वादनके समय रसना हो जाती है। जब वह गन्धको ग्रहण करती है, तब वही प्राणेन्द्रिय कहलाती है। इस प्रकार बुद्धि ही पृथक्-पृथक् विकृत होती है
paśyatī bhavate dṛṣṭiḥ rasatī rasanā bhavet | jighratī bhavati prāṇaṃ buddhir vikriyate pṛthak ||
วยาสอธิบายว่า— กำลังภายในอันเดียวกันย่อมปรากฏเป็นพลังอินทรีย์ต่าง ๆ ตามหน้าที่: เมื่อหยั่งรู้รูป ย่อมเรียกว่า ‘ทฤษฏิ’ (การเห็น); เมื่อรับรส ย่อมเป็น ‘รสนา’ (ลิ้น); เมื่อรับกลิ่น ย่อมเรียกว่า ‘ฆราณ’ (จมูก/อินทรีย์ดมกลิ่น). ดังนี้พุทธิเองแปรเปลี่ยนเป็นสภาพต่าง ๆ และถูกกล่าวว่าเป็นอินทรีย์แยกกัน ทั้งที่โดยแท้เป็นหนึ่งเดียว.
व्यास उवाच
Educational Q&A
The verse teaches that what we call separate sense-faculties are functional modifications of a single inner principle—buddhi—so multiplicity is a matter of operation and naming, not ultimate separateness.
In the didactic discourse of Śānti Parva, Vyāsa is explaining the inner mechanics of perception: the same inner faculty is designated as sight, taste, or (in relation to smell) prāṇa, depending on the activity it performs.