Shloka 11
महाभूत–इन्द्रिय–मनस्–बुद्धि–अन्तरात्मा विवेकः | Discrimination of Elements, Senses, Mind, Intellect, and Inner Self
भूमौ विपरिवर्तन्ते तिष्ठन्ति प्रपदैरपि । स्थानासनैवरवर्तयन्ति सवनेष्वभिषिज्चते,वानप्रस्थी महात्मा जमीनपर लोट-पोट करते, पंजोंके बल खड़े होते, एक स्थानपर आसन लगाकर बैठते तथा तीनों काल स्नान और संध्या करते हैं
bhūmau viparivartante tiṣṭhanti prapadair api | sthānāsanair eva vartayanti savaneṣv abhiṣiñcate |
วานปรัสถินผู้มีจิตใหญ่ย่อมกลิ้งกายบนพื้นดิน ยืนแม้ด้วยแรงที่ปลายเท้า ดำรงตนด้วยอิริยาบถอันมั่นคง—ยืนหรือ นั่ง ณ ที่เดิม—และประกอบการชำระกายพร้อมพิธีสันธยาในสามกาลตามบัญญัติ
व्यास उवाच
Educational Q&A
That disciplined austerity—enduring hardship, regulating posture and conduct, and maintaining daily ritual observances—supports purification and steadiness, aligning one’s life with dharma in the forest-dweller stage.
Vyāsa is describing the practices of a mahātmā vānaprasthin: rolling on the ground, standing on the forefeet, remaining in fixed standing/sitting postures, and bathing at the three daily ritual times.