Shloka 27
Śaṅkha–Likhita Upākhyāna: Daṇḍa, Confession, and the Purification of Kingship (शङ्ख-लिखितोपाख्यानम्)
धनुर्यूपो रशना ज्या शर: खुक् स्रुवः खड्गो रुधिरं यत्र चाज्यम् । रथो वेदी कामगो युद्धमग्नि- श्वातुर्होत्रं चतुरो वाजिमुख्या:,“उनका धनुष ही यूप था, करधनी प्रत्यज्चाके समान थी, बाण खुकु और तलवार खुवाका काम दे रही थी, रक्त ही घृतके तुल्य था, इच्छानुसार विचरनेवाला रथ ही वेदी था, युद्ध अग्नि था और चारों प्रधान घोड़े ही ब्रह्मा आदि चारों ऋत्विज् थे। इस प्रकार वे वेगशाली राजसिंह हयग्रीव उस यज्ञरूपी अग्निमें शत्रुओंकी आहुति देकर पापसे मुक्त हो गये तथा अपने प्राणोंको होमकर युद्धकी समाप्तिरूपी अवभूथ-स्नान करके वे इस समय देवलोकमें आनन्दित हो रहे हैं
vaiśampāyana uvāca |
dhanur yūpo raśanā jyā śaraḥ śuk sruvaḥ khaḍgo rudhiraṃ yatra cājyam |
ratho vedī kāmago yuddham agniś cāturhotraṃ caturo vājimukhyāḥ ||
คันธนูของเขาเป็นดั่งเสายูปะ สายรัดเอวกลายเป็นสายธนู ลูกศรประหนึ่งทัพพีบูชา และดาบทำหน้าที่ดุจช้อนสรุค—ที่นั่นโลหิตเองแทนเนยใส รถศึกซึ่งแล่นไปตามปรารถนาเป็นแท่นบูชา สงครามเป็นไฟ และม้าชั้นเอกทั้งสี่ประหนึ่งปุโรหิตทั้งสี่แห่งพิธีจาตุรโหตร ด้วยประการฉะนี้ พระราชาหัยครีวะผู้ว่องไวดุจราชสีห์ ได้ถวายศัตรูเป็นอาหุติลงในไฟแห่งยัญนั้น และท้ายที่สุดถวายลมหายใจของตนเอง จึงพ้นบาป ครั้นจบสงครามดุจอวภฤถสนานแล้ว บัดนี้ทรงรื่นรมย์อยู่ในเทวโลก
वैशम्पायन उवाच
Educational Q&A
The verse frames righteous battle (undertaken as kṣatriya-duty) through the imagery of a Vedic sacrifice: instruments of war become ritual implements, and the warrior’s final self-offering is likened to the sacrifice’s completion and purification. It emphasizes intention, duty, and the idea that disciplined action can be interpreted within a sacred-ethical order.
Vaiśampāyana describes a warrior-king (Hayagrīva) whose combat is poetically presented as a yajña: bow as yūpa, chariot as altar, battle as fire, and horses as priests. By ‘offering’ enemies and ultimately his own life, he is said to attain purification and joy in Devaloka, as if he had completed the concluding avabhṛtha bath of a sacrifice.