Shloka 20
Adhyātma-krama: Indriya–Manas–Buddhi–Ātman Hierarchy and Citta-Prasāda (आध्यात्मक्रमः)
यच्चेदं प्रभव: स्थान भूतानां संयमो यम: । स्वभावेनैव वर्तन्ते द्वन्द्रसृष्टानि भूरिश:,यह जो काल नामक तत्त्व है, वही प्राणियोंकी उत्पत्ति, पालन, संहार और नियन्त्रण करनेवाला है। उसीमें द्वन्धयुक्त असंख्य प्राणी स्वभावसे ही निवास करते हैं
yaccedaṃ prabhavaḥ sthānaṃ bhūtānāṃ saṃyamo yamaḥ | svabhāvenaiva vartante dvandrasṛṣṭāni bhūriśaḥ ||
วยาสะกล่าวว่า “ตถตะที่เรียกว่า ‘กาล’ นั่นเองเป็นทั้งแหล่งกำเนิดและที่ตั้งมั่นของสรรพสัตว์ อีกทั้งเป็นเครื่องยับยั้งและการปกครอง (ยามะ) ของเขาด้วย ภายในกาลนั้น สัตว์นับไม่ถ้วนซึ่งเกิดขึ้นท่ามกลางคู่ตรงข้าม ย่อมดำเนินไปตามสภาวะโดยกำเนิดของตน”
व्यास उवाच
Educational Q&A
Time (Kāla) is presented as the overarching principle that brings beings forth, provides their ground of existence, and regulates them; within this framework, creatures act according to their inherent nature (svabhāva) amid the play of opposites (dvandva).
In the didactic discourse of the Śānti Parva, Vyāsa explains a metaphysical view: the world of living beings is governed by Time, and the diversity of conduct and experience arises naturally from svabhāva under the conditions of dualities.