Shloka 42
Śakra–Namuci-saṃvāda: Śoka-nivāraṇa and Daiva-vicāra
Indra and Namuci on grief, composure, and inevitability
यथार्णवगता नद्यो व्यक्तीर्जदगति नाम च | नदाश्न ता नियच्छन्ति तादृश: सत्त्वसंक्षय:
yathārṇavagatā nadyo vyaktīr jaḍagati-nāma ca | nadāś ca tā niyacchanti tādṛśaḥ sattva-saṅkṣayaḥ ||
ภีษมะกล่าวว่า “ดุจสายน้ำทั้งหลายเมื่อถึงมหาสมุทรย่อมละทิ้งนามและรูปอันแยกต่างหาก และดุจแม่น้ำใหญ่กลืนรวมลำธารน้อยไว้ในตน ฉันใด เมื่อเงื่อนไขจำกัดทั้งหลายสิ้นไป อาตมันปัจเจกย่อมหลอมรวมในปรมาตมัน ฉันนั้น ความสลายแห่งความแยกต่างหากนี้แลคือโมกษะ”
भीष्म उवाच
Educational Q&A
Liberation (mokṣa) is portrayed as the ending of separateness: when the conditions that sustain individual identity are exhausted, the jīva’s distinct ‘name and form’ no longer stand apart and it abides as one with the Supreme—like rivers losing their separate identity upon entering the ocean.
In the Śānti Parva’s instruction section, Bhīṣma continues advising Yudhiṣṭhira on the highest good. Here he uses a natural metaphor—rivers merging into the ocean and larger rivers absorbing smaller ones—to explain the idea of final release and the dissolution of individual limitation.