Shloka 43
एवं सति कुतः संज्ञा प्रेत्यभावे पुनर्भवेत् । प्रतिसम्मिश्रिते जीवेडगृह्ममाणे च सर्वतः,जीवके ब्रह्ममें विलीन हो जानेपर उसके नाम-रूपका किसी प्रकार भी ग्रहण नहीं हो सकता। ऐसी दशामें मृत्युके पश्चात् जीवकी संज्ञा कैसे रहेगी?
evaṁ sati kutaḥ saṁjñā pretyabhāve punar bhavet | pratisaṁmiśrite jīve grahīyamāṇe ca sarvataḥ ||
ภีษมะกล่าวว่า “ถ้าเป็นเช่นนี้แล้ว หลังความตายจะมี ‘สัญญา’ คืออัตลักษณ์เฉพาะตนเหลืออยู่ได้จากที่ใด หรือจะเกิดขึ้นอีกได้อย่างไร? เมื่อชีวะหลอมรวมปะปนโดยสิ้นเชิงในพรหมันและถูกครอบคลุมจากทุกด้านแล้ว นามและรูปย่อมไม่อาจหยั่งรู้ได้โดยประการใด ในสภาพเช่นนั้น หลังความตายจะยังมีการเรียกขานอัตตาได้อย่างไร”
भीष्म उवाच
Educational Q&A
The verse argues that if the individual self (jīva) truly dissolves into Brahman such that name and form are no longer apprehensible, then post-mortem personal identity (saṁjñā) cannot persist, and the idea of a renewed individual existence after death becomes untenable in that state.
In Śānti Parva’s philosophical instruction, Bhīṣma addresses questions about the self, death, and liberation. Here he reasons about what remains of the individual after death if the jīva merges into Brahman, challenging the notion of continued personal designation in the liberated condition.