Shloka 34
Śakra–Namuci-saṃvāda: Śoka-nivāraṇa and Daiva-vicāra
Indra and Namuci on grief, composure, and inevitability
स्वकर्मयुगपद्धावो दशस्वेतेषु तिष्ठति । चित्तमेकादशं विद्धि बुद्धिद्धादिशमी भवेत्,इन दसों इन्द्रियोंमें अपने-अपने विषयोंको एक साथ भी ग्रहण करनेकी शक्ति होती है। ग्यारहवाँ मन और बारहवीं बुद्धि--इनको इन्द्रियोंका सहायक समझना चाहिये
svakarmayugapaddhāvo daśasveteṣu tiṣṭhati | cittam ekādaśaṁ viddhi buddhir dvādaśamī bhavet ||
ภีษมะกล่าวว่า “อินทรีย์ทั้งสิบนี้ตั้งอยู่ในหน้าที่ของตน และเมื่อทำงานร่วมกันก็อาจรับรู้อารมณ์ของตนได้พร้อมกัน จงรู้ว่า ‘มโน’ เป็นที่สิบเอ็ด และ ‘พุทธิ’ เป็นที่สิบสอง—สองประการนี้พึงเข้าใจว่าเป็นผู้เกื้อหนุนและผู้กำกับอินทรีย์ทั้งหลาย”
भीष्म उवाच
Educational Q&A
The verse teaches a hierarchy of inner governance: the ten senses operate in their own domains and can function together, but they require an internal coordinator (mind) and a higher discriminative guide (intellect). Ethical living and self-mastery depend on the mind and intellect directing sensory activity rather than being driven by it.
In Shanti Parva, Bhishma instructs Yudhishthira on dharma and inner discipline. Here he explains the structure of human faculties—senses, mind, and intellect—to clarify how perception and action should be regulated for righteous conduct and spiritual progress.