Shloka 17
Adhyāya 214: Tapas Redefined—Perpetual Discipline, Hospitality, and the Ethics of Eating (तपः-निरूपणम्, विघसाशी-अतिथिप्रिय-धर्मः)
दश विद्याद् धमन्यो<त्र पज्चेन्द्रियगुणावहा: । याभि: सूक्ष्मा: प्रतायन्ते धमन्यो5न्या: सहस्रश:,इस शरीरके भीतर उपर्युक्त वात, पित्त आदि दस वस्तुओंको वहन करनेवाली दस ऐसी नाड़ियाँ हैं जो पाँचों इन्द्रियोंके शब्द आदि गुणोंको ग्रहण करनेकी शक्ति प्राप्त करानेवाली हैं। उन्हींके साथ अन्य सहस्ौरों सूक्ष्म नाड़ियाँ सारे शरीरमें फैली हुई हैं
daśa vidyād dhamanyo 'tra pañcendriyaguṇāvahāḥ | yābhiḥ sūkṣmāḥ pratāyante dhamanyo 'nyāḥ sahasraśaḥ ||
ภีษมะกล่าวว่า—ในกายนี้พึงรู้ว่ามี “ธมนี” หลักสิบสาย ซึ่งนำพาคุณลักษณะของอินทรีย์ทั้งห้า—เสียงและอื่น ๆ—ทำให้เกิดกำลังแห่งการรับรู้อารมณ์ทางประสาทสัมผัส. พร้อมกันนั้นยังมีธมนีอันละเอียดอีกนับพันแผ่ไปทั่วทั้งกาย. คำสอนนี้วางกายมนุษย์ไว้เป็นสนามแห่งหน้าที่อันเป็นระเบียบ; ความเข้าใจร่างกายอย่างมีวินัยย่อมเกื้อหนุนการปกครองตนทางศีลธรรมและความมั่นคงของจิต.
भीष्म उवाच
Educational Q&A
The verse teaches a structured view of the body: ten principal channels convey the sensory qualities, while innumerable subtle channels pervade the body. Such knowledge supports self-mastery—understanding how perception arises helps one regulate desire, restraint, and ethical conduct.
In the Śānti Parva, Bhīṣma instructs Yudhiṣṭhira on dharma and allied disciplines. Here he shifts into an explanatory, quasi-physiological account of the body’s internal channels and their role in sensory experience, as part of a broader teaching on self-knowledge and control.