Shloka 28
Vimokṣa-niścaya: Pañcaśikha’s Analysis of Aggregates, Guṇas, and Tyāga (मोक्षनिर्णयः)
राजसं तामसं चैव शुद्धात्मकममकल्मषम् । तत् सर्व देहिनां बीज॑ सत्त्वमात्मवत: समम्
rājasaṃ tāmasaṃ caiva śuddhātmakam amakalmaṣam | tat sarvaṃ dehināṃ bījaṃ sattvam ātmavataḥ samam ||
ภีษมะกล่าวว่า “รชัส ตมัส และสัทตวะอันบริสุทธิ์ไร้มลทิน—ทั้งสามนี้เป็นเหตุปัจจัยดุจ ‘เมล็ดพันธุ์’ สำหรับสรรพสัตว์ผู้มีร่างกาย ซึ่งก่อให้เกิดภาวะแห่งการมีเรือนกายและสภาพต่าง ๆ ของชีวิต. แต่สำหรับผู้สำรวมตน สัทตวะเท่านั้นเป็นหนทางสู่ความเสมอภาคแห่งใจและความสมดุล.”
भीष्म उवाच
Educational Q&A
Though rajas, tamas, and pure sattva all function as causal ‘seeds’ shaping embodied existence, the person who has mastered the mind should cultivate sattva, because it supports samatā—inner balance, clarity, and ethical steadiness.
In the Shanti Parva’s instruction on dharma and inner discipline, Bhishma continues advising Yudhishthira by explaining the role of the three guṇas in embodied life and highlighting sattva as the practical foundation for equanimity in a self-controlled person.