Shloka 27
Vimokṣa-niścaya: Pañcaśikha’s Analysis of Aggregates, Guṇas, and Tyāga (मोक्षनिर्णयः)
भीष्म उवाच दोषैर्मूलादवच्चिन्नैरविंशुद्धात्मा विमुच्यते । विनाशयति सम्भूतमयस्मयमयो यथा । तथा कृतात्मा सहजैदररषि्नश्यति तामसै:
bhīṣma uvāca doṣair mūlād avacchinnair aviśuddhātmā vimucyate | vināśayati sambhūtam ayasmayam ayo yathā | tathā kṛtātmā sahajair doṣair naśyati tāmasaiḥ ||
ภีษมะกล่าวว่า “ข้าแต่พระราชา เมื่อกิเลสโทษทั้งหลายถูกตัดขาดพร้อมรากเหง้าแล้ว จิตภายในซึ่งเคยเศร้าหมองย่อมบริสุทธิ์ และหลุดพ้นจากพันธนาการแห่งโลกีย์. ดุจเครื่องมือเหล็กซึ่งทำด้วยเหล็กเอง ตัดโซ่เหล็กได้และในคราวตัดนั้นก็สึกกร่อนไปด้วย ฉันใด ปัญญาที่ฝึกฝนและชำระแล้วก็ทำลายโทษโดยกำเนิดอันเกิดจากตมัส; ครั้นทำลายนั้นสำเร็จแล้ว ปัญญานั้นเองก็สงบลงและหยุดพัก.”
भीष्म उवाच
Educational Q&A
Freedom comes when defects are removed along with their root-cause (ignorance/delusion). A purified, disciplined intellect can eliminate innate tamasic tendencies; once its task is done, even that corrective instrument becomes still, indicating the settling of mental activity after purification.
In the Śānti Parva instruction to Yudhiṣṭhira, Bhīṣma explains a method of inner purification: destroy faults at their source. He illustrates it with a simile—iron cutting iron—showing how a tool used to remove bondage may itself be worn away, paralleling how the refined intellect quiets after removing tamasic defects.