Shloka 9
Yoga, Nārāyaṇa as Supreme Principle, and the Emanation of Categories
Sāṅkhya-Yoga Outline
रूपवन्तमरूपत्वादुदयास्तमने बुधा: । धिया समनुपश्यन्ति तद्गता: सवितुर्गतिम्,रूपवान् पदार्थ अपनी उत्पत्तिसे पूर्व और नष्ट हो जानेके बाद रूपहीन ही रहते हैं, इस नियमसे जैसे बुद्धिमान लोग उनकी अरूपताका निश्चय करते हैं तथा सूर्यके उदय और अस्तके द्वारा विद्वान् पुरुष बुद्धिसे जिस प्रकार न दिखायी देनेवाली सूर्यकी गतिका अनुमान कर लेते हैं, उसी प्रकार विवेकी मनुष्य बुद्धिरूप दीपकके द्वारा इन्द्रियातीत ब्रह्मका साक्षात्कार कर लेते हैं और इस निकटवर्ती दृश्य-प्रपंचको उस ज्ञानस्वरूप परमात्मामें विलीन कर देना चाहते हैं
rūpavantam arūpatvād udayāstamane budhāḥ | dhiyā samanupaśyanti tadgatāḥ savitur gatim ||
ภีษมะกล่าวว่า—ดุจดังบัณฑิตผู้มีปัญญาอาศัยเหตุผลย่อมรู้ว่า สรรพสิ่งที่มีรูปนั้น แท้จริงย่อมไร้รูปก่อนอุบัติและหลังดับสูญ; และดุจดังผู้รู้ย่อมอนุมาน—จากการขึ้นและตกของดวงอาทิตย์—ถึงวิถีโคจรอันมิอาจเห็นได้โดยตรง; ฉันใดก็ฉันนั้น ผู้มีวิจารณญาณย่อมใช้ประทีปแห่งปัญญาเข้าถึงพรหมันอันอยู่เหนืออินทรีย์ และปรารถนาจะหลอมรวมโลกแห่งปรากฏการณ์อันใกล้ตานี้ให้ลับหายไปในปรมาตมันผู้เป็นญาณสภาวะนั้นเอง।
भीष्म उवाच
Educational Q&A
That the ultimate reality (Brahman) is beyond sensory perception and is known through discriminative intellect: just as we infer the sun’s unseen motion from its rising and setting, we infer the formless ground of phenomena from their arising and passing away, and aim to merge the world-appearance into that knowledge-natured Self.
In the Shanti Parva’s instruction section, Bhishma continues his philosophical counsel, using analogies (arising/ceasing of forms and the sun’s course) to guide the listener toward contemplative knowledge and detachment from the merely visible world.