Shloka 8
Yoga, Nārāyaṇa as Supreme Principle, and the Emanation of Categories
Sāṅkhya-Yoga Outline
पश्यन्नपि यथा लक्ष्म जगत् सोमे न विन्दति । एवमस्ति न चोत्पन्नं न च तन्न परायणम्,जैसे चन्द्रमामें जो कलंक है, वह जगतका अर्थात् तदगत पृथ्वीका ही चिह्न है; परंतु उसको देखकर भी मनुष्य ऐसा नहीं समझता कि वह जगत्का अर्थात् पृथ्वीका चिह्न है। इसी प्रकार सबको “मैं हूँ” इस रूपमें आत्माका ज्ञान है; परंतु यथार्थ ज्ञान नहीं है; इस कारण मनुष्य उसके परायण-आश्रित नहीं है
paśyann api yathā lakṣma jagat some na vindati | evam asti na cotpannaṃ na ca tan na parāyaṇam ||
ภีษมะกล่าวว่า—ดุจดังผู้คนเห็นรอยบนดวงจันทร์ แต่กลับไม่รู้ว่าเป็นสัญญาณที่เกี่ยวเนื่องกับโลก (คือแผ่นดิน) ฉันใดก็ฉันนั้น ในทุกคนมีความรู้สึกว่า ‘เรามีอยู่’ แต่หาใช่ญาณอันตื่นรู้โดยแท้ไม่. เพราะเหตุนั้น มนุษย์จึงไม่ยึดถือสิ่งนั้นเป็นที่พึ่งสูงสุด.
भीष्म उवाच
Educational Q&A
Bhishma uses an analogy: mere perception or a common sense of ‘I am’ does not equal true knowledge. Like seeing the Moon’s spot without grasping its real reference, people have an ‘I’-sense but lack discriminative realization; therefore they do not (and should not) treat that unexamined ego-sense as the ultimate refuge.
In Shanti Parva’s instruction section, Bhishma continues advising Yudhishthira on higher dharma and inner wisdom. Here he illustrates how ordinary cognition can miss the deeper truth, preparing the listener for teachings that distinguish superficial self-notions from genuine spiritual insight.