Shloka 7
Varāha-avatāra: Viṣṇu’s subterranean intervention and the cosmic nāda (Śānti-parva 202)
यद् व्याप्यभूद् व्यापकं साधकं च यन्मन्त्रवत् स्थास्यति चापि लोके | यः सर्वहेतु:ः परमात्मकारी तत् कारणं कार्यमतो यदन्यत्,श्रुतिके कथनानुसार जो व्यापक, व्याप्प और उनका साधन है, जो सम्पूर्ण लोकमें सदा ही स्थित रहनेवाला कूटस्थ, सबका कारण और स्वयं ही सब कुछ करनेवाला है, वही परम कारण है। उसके सिवा जो कुछ है, सब कार्यमात्र है
yad vyāpyabhūd vyāpakaṃ sādhakaṃ ca yanmantravat sthāsyati cāpi loke | yaḥ sarvahetuḥ paramātmakārī tat kāraṇaṃ kāryam ato yad anyat ||
หลักสูงสุดนั้นคือสิ่งที่แทรกซึมอยู่ในสรรพสิ่งและเป็นผู้แผ่ซ่านทั่วเอง อีกทั้งเป็นเครื่องมือให้กิจทั้งปวงสำเร็จ และ—ดุจมนตร์ศักดิ์สิทธิ์—ดำรงมั่นคงในโลก เป็นเหตุแห่งเหตุทั้งหลาย เป็นปรมาตมันผู้ก่อให้เกิดการกระทำทั้งปวง นั่นแลคือเหตุสูงสุด ส่วนสิ่งใดนอกเหนือจากนั้น ล้วนเป็นเพียงผลอันอาศัยเหตุ
भीष्म उवाच
Educational Q&A
The verse distinguishes the ultimate cause (kāraṇa)—the all-pervading Paramātman that is both immanent and transcendent—from all other things, which are merely effects (kārya) and thus dependent. It emphasizes a single supreme ground that pervades, sustains, and accomplishes everything.
In the Śānti Parva’s instruction section, Bhīṣma is teaching Yudhiṣṭhira about the highest reality and the basis of dharma. Here he frames a metaphysical hierarchy: the Supreme Self as the universal cause, and the world of phenomena as its effects.