Shloka 8
Adhyāya 179 — Bharadvāja’s Reductionist Inquiry into Jīva and Pañcabhūta Dissolution
भीष्म उवाच आशा बलवती राजन नैराश्यं परमं सुखम् । आशा निराशां कृत्वा तु सुखं स्वपिति पिड्रला,भीष्मजी कहते हैं--राजन्! बोध्यको अपने गुरुओंसे जो उपदेश प्राप्त हुआ था, वह इस प्रकार समझना चाहिये--आशा बड़ी प्रबल है। वही सबको दुःख देती है। निराशा ही परम सुख है। आशाको निराशाके रूपमें परिणत करके पिंगला वेश्या सुखसे सो गयी। (पिंगला आशाके त्यागका उपदेश देनेके कारण गुरु हुई)
bhīṣma uvāca | āśā balavatī rājan nairāśyaṃ paramaṃ sukham | āśāṃ nirāśāṃ kṛtvā tu sukhaṃ svapiti piṅgalā ||
ภีษมะกล่าวว่า—“ข้าแต่พระราชา ความหวัง (อาศา) นั้นทรงพลังยิ่ง และความหวังนี่เองที่ผลักสัตว์ทั้งหลายสู่ความทุกข์ ความไร้หวัง—คือการละความคาดหมาย—เป็นสุขสูงสุด ครั้นแปรความหวังให้เป็นความไม่หวังแล้ว ปิงคลา นางคณิกา จึงหลับอย่างเป็นสุข”
भीष्म उवाच
Educational Q&A
Hope as craving and expectation is a powerful force that breeds anxiety and sorrow; the highest happiness comes from nairāśya—relinquishing expectation. When one abandons the restless demand for outcomes, the mind becomes calm and capable of true rest.
Bhishma instructs the king by citing Pingalā as an example: after exhausting herself in expectation, she abandons hope and, with that inner renunciation, attains peace and sleeps happily. The episode functions as a moral illustration within Bhishma’s counsel on self-mastery and tranquility.