Shloka 50

अव्यक्त-मानस-सृष्टिवादः

Doctrine of Creation from the Unmanifest ‘Mānasa’

Devanagari script

वृत्त एष ह॒दि प्रौढो मृत्युरेष मनोभव: । क्रोधो नाम शरीरस्थो देदहिनां प्रोच्यते बुचै:,हृदयसे उत्पन्न होनेवाला यह काम हृदयमें ही पुष्ट होता है, फिर यही मृत्युका रूप धारण कर लेता है। क्योंकि (जब इसकी सिद्धिमें कोई बाधा आती है, तब) दिद्दानोंद्वारा यही प्राणियोंके शरीरके भीतर क्रोधके नामसे पुकारा जाता है

Transliteration

vṛtta eṣa hṛdi prauḍho mṛtyur eṣa manobhavaḥ | krodho nāma śarīrastho dehināṃ procyate budhaiḥ ||

Translation

พราหมณ์กล่าวว่า—กามอันเกิดจากใจย่อมผุดขึ้นในดวงหทัยและเติบใหญ่เข้มแข็งอยู่ที่นั่น; แท้จริงแล้วมันกลับกลายเป็นรูปแห่งความตาย. ครั้นเมื่อมันถูกขัดขวางและไม่อาจบรรลุสิ่งที่หมายได้ บัณฑิตทั้งหลายกล่าวว่า พลังเดียวกันนั้นซึ่งสถิตอยู่ภายในสัตว์ผู้มีร่างกาย ย่อมถูกเรียกว่า ‘โทสะ’.

Word by Word

• {'vṛttaḥ': 'arisen, occurred, come to be', 'eṣaḥ': 'this (one/thing)', 'hṛdi': 'in the heart', 'prauḍhaḥ': 'grown, mature, powerful', 'mṛtyuḥ': 'death

• a death-like destroyer', 'manobhavaḥ': 'mind-born

• desire (kāma) arising from the mind', 'krodhaḥ': 'anger, wrath', 'nāma': 'by name

• called', 'śarīrasthaḥ': 'situated in the body', 'dehinām': 'of embodied beings', 'procyate': 'is said, is called', 'budhaiḥ': 'by the wise, by the learned'}

Speaker

ब्राह्मण उवाच

Characters & Entities

• ब्राह्मण (speaker)
• मनः (mind)
• हृदय (heart)
• मृत्यु (death)
• क्रोध (anger)
• देही (embodied beings)
• बुध (the wise)

Educational Q&A

What is the core teaching?

Desire (kāma), arising in the mind and strengthening in the heart, is spiritually ‘death-like’ because it destroys discernment; when frustrated, it transforms into anger (krodha). The verse urges vigilance over desire before it matures and turns destructive.

What is happening in the narrative?

In Śānti Parva’s instructional dialogue, a Brāhmaṇa explains the inner mechanism by which desire originates and, upon obstruction, manifests as anger—framing both as internal forces that endanger the embodied being.