Shloka 10
अव्यक्त-मानस-सृष्टिवादः
Doctrine of Creation from the Unmanifest ‘Mānasa’
कि नु मुहासि मूढस्त्वं शोच्य: किमनुशोचसि । यदा त्वामपि शोचन्त: शोच्या यास्यन्ति तां गतिम्,“राजन! तुम मूढ मनुष्यकी भाँति क्यों मोहित हो रहे हो? शोकके योग्य तो तुम स्वयं ही हो, फिर दूसरोंके लिये क्यों शोक करते हो? अजी! एक दिन ऐसा आयेगा, जब कि दूसरे शोचनीय मनुष्य तुम्हारे लिये भी शोक करते हुए उसी गतिको प्राप्त होंगे
kiṁ nu muhāsi mūḍhas tvaṁ śocyaḥ kim anuśocasi | yadā tvām api śocantaḥ śocyā yāsyanti tāṁ gatim ||
ภีษมะกล่าวว่า “ข้าแต่พระราชา ไฉนพระองค์จึงหลงมัวเมาดุจคนเขลา? ผู้ควรถูกคร่ำครวญนั้นคือพระองค์เอง แล้วเหตุใดจึงคร่ำครวญเพื่อผู้อื่น? วันหนึ่งจักมาถึง เมื่อคนเหล่านั้นซึ่งน่าเวทนาอยู่แล้ว จะคร่ำครวญแม้เพื่อพระองค์ และคร่ำครวญไปก็จักถึงปลายทางเดียวกันนั้น”
भीष्म उवाच
Educational Q&A
Bhishma rebukes delusive grief: since all beings are mortal and subject to the same end, lamentation for others is inconsistent—especially when one’s own condition is equally ‘lamentable.’ The ethical thrust is toward clear-sightedness, acceptance of impermanence, and steadiness of mind.
In the Śānti Parva, Bhishma instructs the king (Yudhiṣṭhira) after the war. Here he challenges the king’s sorrow and confusion, pointing out that time brings the same fate to all, and that even those who mourn today will themselves pass away.