Shloka 49
Śānti-parva 168: Śoka-nivṛtti-buddhi (The Cognition that Reduces Grief) and Piṅgalā’s Nairāśya
मनुष्य कर्मद्वारा अप्राप्य अर्थ नहीं पा सकता। जो होनहार है, वही होता है; इस बातको तुम सब लोग जान लो। मनुष्य त्रिवर्गसे रहित होनेपर भी आवश्यक पदार्थको प्राप्त कर लेता है; अतः मीक्षप्राप्तिका गूढ़ उपाय (ज्ञान) ही जगत्का वास्तविक कल्याण करनेवाला है ।। वैशग्पायन उवाच ततस्तदग्र्यं वचन॑ मनोनुगं समस्तमाज्ञाय ततो हि हेतुमत् । तदा प्रणेदुश्चव जहर्षिरे च ते कुरुप्रवीराय च चक्रिरेडज्जलिम्,वैशम्पायनजी कहते हैं--जनमेजय! राजा युधिष्ठिरकी कही हुई बात बड़ी उत्तम, युक्तियुक्त और मनमें बैठनेवाली हुई। उसे पूर्णरूपसे समझकर वे सब भाई बड़े प्रसन्न हो हर्षनाद करने लगे। उन सबने कुरुकुलके प्रमुख वीर युधिष्ठिरको अञज्जलि बाँधकर प्रणाम किया
Vaiśampāyana uvāca: tatas tad agryaṃ vacanaṃ manonugaṃ samastam ājñāya tato hi hetumat | tadā praṇeduś ca va jahṛṣire ca te kurupravīrāya ca cakrir añjalim ||
ไวศัมปายนะกล่าวว่า— ครั้นแล้วเมื่อพวกเขาเข้าใจถ้อยคำอันประเสริฐนั้นโดยถ่องแท้—ทั้งมีเหตุผลและต้องกับใจ—ทุกคนก็ปลาบปลื้มยินดี ต่างเปล่งเสียงโห่ร้องด้วยความปีติ และประนมมือถวายความเคารพแด่ยุธิษฐิระ วีรบุรุษผู้เป็นใหญ่แห่งวงศ์กุรุ. (คำสอนยืนยันว่า มนุษย์ไม่อาจได้ผลทั้งปวงด้วยกรรมเพียงอย่างเดียว; สิ่งที่เป็นชะตาย่อมบังเกิด. แม้ผู้ขาดไตรวรรค์ก็ยังได้สิ่งจำเป็น; เพราะฉะนั้น หนทางอันลึกซึ้งสู่โมกษะ—คือญาณอันแท้—จึงเป็นสวัสดิภาพแท้จริงของโลก.)
वैशग्पायन उवाच
Educational Q&A
The passage underscores that outcomes are not obtained by human effort alone; what is destined occurs. Since even those lacking the three worldly aims (dharma, artha, kāma) may still obtain necessities, the deepest welfare of the world lies in the subtle means to liberation—true knowledge (jñāna) leading toward mokṣa.
After Yudhiṣṭhira speaks, the listeners (his brothers/assembly) fully grasp his excellent, well-reasoned words. They rejoice, raise a celebratory cry, and respectfully salute him with joined hands (añjali), acknowledging him as the foremost Kuru hero.