Shloka 16
आपद्धर्मे राज्ञः नीतिः — Bharadvāja’s Counsel on Crisis-Statecraft (Śānti Parva 138)
ततः प्रक्षाल्यमानेषु मत्स्येषु विपुले जले । मुक्त्वा रज्जुं प्रमुक्तोडसौ शीघ्र सम्प्रतिपत्तिमान्,तदनन्तर उस जालको लेकर वे मछलीमार जब दूसरे अगाध जलवाले जलाशयके समीप गये और उन मछलियोंको धोने लगे, उसी समय प्रत्युत्पन्नमति मुखमें ली हुई जालकी रस्सीको छोड़कर उसके बन्धनसे मुक्त हो गया और जलमें समा गया
tataḥ prakṣālyamāneṣu matsyeṣu vipule jale | muktvā rajjuṁ pramukto 'sau śīghraṁ sampratipattimān ||
ต่อมาเมื่อปลาทั้งหลายถูกล้างอยู่ในน้ำที่ลึกและกว้างไพศาล ปลาผู้มีไหวพริบก็ปล่อยเชือกที่คาบไว้ หลุดพ้นจากพันธนาการ และหายวับลงไปในน้ำโดยฉับพลัน
भीष्म उवाच
Educational Q&A
The verse highlights sampratipatti—presence of mind and timely discernment—as an ethical-practical virtue: even in constraint, intelligence and alertness can find a dharmically acceptable escape from harm or bondage.
As fish are being washed in deep water, a bound individual (or creature) seizes the moment, releases the rope, becomes unbound, and swiftly vanishes into the water—an illustrative episode within Bhishma’s instruction.