Shloka 11
अविश्वास-निति: ब्रह्मदत्त–पूजनी-संवादः
Policy of Caution: The Brahmadatta–Pūjanī Dialogue
यथा हाकस्माद् भवति भूमौ पांसुर्विलोलित: । तथैवेह भवेद् धर्म: सूक्ष्म: सूक्ष्मतरस्तथा,जिस प्रकार अकस्मात् पृथ्वीकी धूलको लेकर सिलपर पीसा जाय तो वह और भी महीन ही होती है, उसी प्रकार विचार करनेसे धर्मका स्वरूप उत्तरोत्तर सूक्ष्म जान पड़ता है
yathā hākasmād bhavati bhūmau pāṁsur vilolitaḥ | tathaiveha bhaved dharmaḥ sūkṣmaḥ sūkṣmataras tathā ||
ภีษมะกล่าวว่า “ดุจฝุ่นธุลีบนพื้นดิน เมื่อฉับพลันถูกตักขึ้นแล้วบดถูบนศิลา ย่อมละเอียดลงเรื่อย ๆ; ฉันใด ในโลกนี้ธรรมเมื่อพิจารณาไตร่ตรองก็ยิ่งประจักษ์ว่าเป็นสิ่งละเอียด—และยิ่งละเอียดขึ้นไปอีกฉันนั้น.”
भीष्म उवाच
Educational Q&A
Dharma is inherently subtle; as one analyzes situations more carefully, ethical judgment often becomes finer and more nuanced rather than straightforward.
In the Shanti Parva’s instruction, Bhishma is teaching about dharma’s nature, using an everyday analogy (dust becoming finer when ground) to explain why moral decisions require careful reflection.