Shloka 21
Kāpavya-carita (कापव्यचरित) — Reforming Dasyus through Regulated Rāja-Dharma
यथा मृगस्य विद्धस्य पदमेकं पद नयेत् । लक्षेद् रुधिरलेपेन तथा धर्मपदं नयेत्,जो वेदविहित, स्मृतियोंद्वारा अनुमोदित, सज्जनोंद्वारा सेवित तथा अपनेको प्रिय लगनेवाला धर्म है, उसे चतुर्गुणसम्पन्न माना गया है। जो वैसे धर्मका उपदेश करता है, वही धर्मज्ञ है। सर्पके पदचिह्नकी भाँति धर्मके यथार्थ स्वरूपको ढूँढ़ निकालना बहुत कठिन है। जैसे बाणसे बिंधे हुए मृगका एक पैर पृथ्वीपर रक्तका लेप कर देनेके कारण व्याधको उस मृगके रहनेके स्थानको लक्षित कराकर वहाँ पहुँचा देता है, उसी प्रकार उक्त चतुर्गुणसम्पन्न धर्म भी धर्मके यथार्थ स्वरूपकी प्राप्ति करा देता है
yathā mṛgasya viddhasya padam ekaṃ pada nayet | lakṣed rudhiralepena tathā dharmapadaṃ nayet ||
ภีษมะกล่าวว่า “ดุจรอยเท้ากวางที่ถูกศรปัก ซึ่งติดตามได้ก้าวแล้วก้าวเล่า เพราะคราบโลหิตแต้มรอยเท้าไว้และนำพรานไปถึงที่มันหลบไป—ฉันใด ก็ฉันนั้น ผู้คนย่อมถูกนำไปสู่ ‘รอยเท้า’ แห่งธรรมได้. ธรรมที่แท้จริงยากจะหยั่งรู้ยิ่ง ดุจรอยทางของงู; แต่ธรรมที่ (๑) วางไว้ในพระเวท, (๒) ได้รับการรับรองในคัมภีร์สมฤติ, (๓) ปฏิบัติโดยสัตบุรุษ, และ (๔) ใจตนเห็นชอบว่าเป็นกุศลและเป็นที่รัก—ธรรมนั้นเป็นเครื่องชี้ทางสี่ประการ นำไปสู่รูปแท้แห่งธรรม. ผู้ใดสั่งสอนธรรมเช่นนี้ ผู้นั้นแลเป็นผู้รู้ธรรมโดยแท้.”
भीष्म उवाच
Educational Q&A
Dharma is subtle and difficult to identify, but it can be reliably approached through a fourfold guide: what the Veda enjoins, what the Smṛtis endorse, what good people practice, and what a purified conscience finds wholesome and dear. Teaching and following such dharma is the mark of a true dharma-knower.
In Bhishma’s instruction during the Śānti Parva, he uses a vivid hunting simile: a wounded deer leaves a blood-marked trail that guides the hunter to its location. Likewise, the fourfold criteria function as a ‘trail’ that leads a seeker toward the authentic understanding of dharma, which is otherwise as hard to trace as a serpent’s track.