Shloka 45
त्रिवर्गमूलनिश्चयः — Determining the Roots of Dharma, Artha, and Kāma
Mahābhārata, Śānti-parva 123
जो सम्पूर्ण जगतको शिक्षा देनेवाले हैं, वे धर्म प्रजापतिसे दण्डको ग्रहण करके प्रजाकी रक्षाके लिये सदा जागरूक रहते हैं। ब्रह्मपुत्र सनातन व्यवसाय वह दण्ड धर्मसे लेकर लोकरक्षाके लिये जागते रहते हैं ।।
vyavasāyāt tatastejo jāgarti paripālayat | oṣadhyastejasastasmādoṣadhībhyaś ca parvatāḥ ||
วสุหโรมากล่าวว่า “ธรรมะผู้สั่งสอนสรรพโลก รับทัณฑะจากประชาบดีแล้วตื่นรู้อยู่เสมอเพื่อพิทักษ์ประชา และ ‘วยวสาโย’ ผู้เป็นบุตรแห่งพรหมอันนิรันดร์ ก็รับทัณฑะจากธรรมะ ตื่นอยู่เพื่อคุ้มครองโลก ต่อจากวยวสาโย ‘เตชัส’ ได้รับทัณฑะและตื่นรู้เพื่ออภิบาลสรรพสิ่ง จากเตชัสบังเกิดสมุนไพร จากสมุนไพรบังเกิดภูผา จากภูผาบังเกิดรส จากรสบังเกิดนิรฤติ และจากนิรฤติบังเกิดแสงสว่างทั้งหลาย—ดังนี้โดยลำดับ ต่างรับทัณฑะไว้เพื่อการคุ้มครองโลก และตื่นรู้อยู่ไม่ขาดสาย”
वसुहरोम उवाच
Educational Q&A
Protective authority (daṇḍa) must be grounded in disciplined resolve (vyavasāya) and exercised with constant vigilance; when aligned with dharma it sustains the world’s welfare, linking governance to a wider cosmic order.
In the Śānti Parva’s discourse on dharma and rulership, Vasuharoma explains how the power that protects society stays ‘awake’ and how, in a chain of dependence, elements like tejas, herbs, and mountains are portrayed as successive supports in the maintenance of worldly order.