Shloka 13
त्रिवर्गमूलनिश्चयः — Determining the Roots of Dharma, Artha, and Kāma
Mahābhārata, Śānti-parva 123
अतः मैं आपसे यह जानना चाहता हूँ कि दण्डकी उत्पत्ति कैसे हुई? इसके पहले कौन-सी वस्तु जागरूक थी? तथा इस दण्डको सबसे उत्कृष्ट क्यों कहा जाता है? ।।
ataḥ mayā āpase idaṁ jñātum icchāmi—daṇḍakī utpattiḥ kathaṁ jātā? etat pūrvaṁ kā vastu jāgarūkā āsīt? tathā ca kasmād ayaṁ daṇḍaḥ sarvottama iti kathyate? kathaṁ kṣatriya-saṁsthaś ca daṇḍaḥ sampraty avasthitaḥ? brūhi me, sumahāprājña; dadāmi ācārya-vetanam.
เพราะฉะนั้นข้าพเจ้าปรารถนาจะเรียนรู้จากท่านว่า ทัณฑะบังเกิดขึ้นแต่เดิมได้อย่างไร? ก่อนที่มันจะมีนั้น อะไรคือหลักที่ตื่นขึ้นก่อน? และเหตุใดทัณฑะจึงได้รับการสรรเสริญว่าเลิศที่สุด? อีกทั้งอำนาจทัณฑะนี้มาสถิตอยู่ในมือของกษัตริย์นักรบ (กษัตริยะ) ได้อย่างไร? โอผู้มีปัญญายิ่ง โปรดอธิบายทั้งหมดแก่ข้าพเจ้า; ข้าพเจ้าจะถวายกุรุทักษิณาเป็นค่าครูตอบแทน
भीष्म उवाच
Educational Q&A
The verse frames daṇḍa (punitive authority) as a foundational instrument of rājadharma: it has an origin, a prior principle that ‘awakens’ before it, and a reason it is called supreme. It also highlights that daṇḍa is institutionally entrusted to the Kṣatriya ruler, implying that justice and coercion must be grounded in wisdom and dharma, not mere force.
Bhīṣma, in the Śānti Parva’s instruction on governance and ethics, poses (or relays) a set of questions seeking a doctrinal account of how daṇḍa originated, what preceded it, why it is praised as best, and how it came to be placed in the hands of Kṣatriyas—offering an ācārya-vetana as a formal gesture of discipleship and respect for teaching.