Shloka 31
Nakula’s Engagement with Citra-sena and Karṇa’s Sons; Śalya Re-stabilizes the Kaurava Host
कवचोष्णीषसंछज्ञा पताकारुचिरद्रुमा । चक्रचक्रावलीजुष्टा त्रिवेणूरगसंवृता,उस समय रणभूमिमें एक रक्तकी नदी बह चली, जो परलोककी ओर प्रवाहित होनेवाली थी। रक्त ही उसका जल था, रथ भँवरके समान प्रतीत होते थे, ध्वज तटवर्ती वृक्षेके समान जान पड़ते थे, हड्डियाँ कंकड़-पत्थरोंका भ्रम उत्पन्न करती थीं, कटी हुई भुजाएँ नाकोंके समान दिखायी देती थीं, धनुष उसके स्रोत थे, हाथी पार्श्ववर्ती पर्वत और घोड़े प्रस्तर-खण्डके तुल्य थे, मेदा और मज्जा ये ही उसके पंक थे, छत्र हंस थे, गदाएँ नौका जान पड़ती थीं, कवच और पगड़ी आदि वस्तुएँ सेवारके समान उस नदीके जलको आच्छादित किये हुए थीं, पताकाएँ सुन्दर वृक्ष-सी दिखायी देती थीं, चक्र (पहिये) चक्रवाकोंके समूहकी भाँति उस नदीका सेवन करते थे और त्रिवेणुरूपी सर्प उसमें भरे हुए थे
kavacoṣṇīṣasaṃchannā patākāruciradrumā | cakracakrāvalījuṣṭā triveṇūragasaṃvṛtā ||
สัญชัยกล่าวว่า “บัดนั้น ณ สมรภูมินั้น แม่น้ำโลหิตสายหนึ่งก็เริ่มไหลบ่า ราวกับมุ่งสู่โลกหน้า น้ำของมันคือโลหิต รถศึกแลดูดุจวังวน ธงรบตั้งตระหง่านประหนึ่งไม้ใหญ่ริมฝั่ง กระดูกทั้งหลายให้ภาพเหมือนกรวดหิน แขนที่ถูกตัดขาดปรากฏดุจอสรพิษ คันธนูเป็นลำธารสาขา ช้างสูงตระหง่านดุจภูผาขนาบสองฟาก ม้าดุจศิลาก้อนใหญ่ที่กระจัดกระจาย ไขมันและไขกระดูกเป็นโคลนตม ฉัตรทั้งหลายดุจหงส์ลอยอยู่บนผิวน้ำ กระบองแลดูดุจเรือ เกราะและผ้าโพกศีรษะแผ่คลุมผิวน้ำดุจตะไคร่ ธงชายงามดุจพฤกษาอันวิจิตร หมู่ล้อ ‘ดื่ม’ จากมันดุจฝูงนกจักรวาก และเต็มไปด้วยอสรพิษ ‘ตรีเวณุ’.”
संजय उवाच
Educational Q&A
The verse uses a stark extended metaphor—turning the battlefield into a ‘river of blood’—to underline the moral cost of war: glory and power are purchased with suffering, and the material signs of heroism (armor, banners, chariots) become mere debris in a landscape of death. It implicitly warns that when dharma collapses into violence, the world itself appears inverted and polluted.
Sañjaya, narrating the Kurukṣetra war, describes the scene after intense fighting: blood flows like a river, and the scattered instruments of battle—wheels, banners, armor, turbans—are poetically reimagined as features of that river (trees, birds, moss, serpents), emphasizing the battlefield’s horrific transformation.