Shloka 72
Duryodhana’s Post-Duel Lament and Instructions (भग्नसक्थस्य विलापः)
द्वैपायनस्य राजेन्द्र ततः कौरवमब्रवीत् । आपूृच्छे त्वां कुरुश्रेष्ठ मा च शोके मन: कृथा:,राजेन्द्र! तदनन्तर वे सहसा उठकर खड़े हो गये और व्यासजीके चरणोंमें मस्तक झुकाकर प्रणाम करके कुरुवंशी धृतराष्ट्रसे बोले--“कुरुश्रेष्ठी अब मैं आपसे जानेकी आज्ञा चाहता हूँ। अब आप अपने मनको शोकमग्न न कीजिये। द्रोणपुत्र अश्वत्थामाके मनमें पापपूर्ण संकल्प उदित हुआ है। इसीलिये मैं सहसा उठ गया हूँ। उसने रातको सोते समय पाण्डवोंके वधका विचार किया है”
dvaipāyanasya rājendra tataḥ kauravam abravīt | āpṛcche tvāṃ kuruśreṣṭha mā ca śoke manaḥ kṛthāḥ ||
ไวศัมปายนะกล่าวว่า—ข้าแต่พระราชา ครั้นสัญชัยถวายบังคมทไวปายนะ (วยาส) แล้ว จึงกราบทูลธฤตราษฏระผู้เป็นผู้ใหญ่แห่งกุรุว่า “โอ กุรุผู้ประเสริฐ ข้าพเจ้าขอลา อย่าทรงปล่อยพระทัยให้จมในความโศก เพราะอัศวัตถามา บุตรแห่งโทรณะ ได้ตั้งเจตนาอันเป็นบาป และในยามราตรีเมื่อปาณฑพหลับใหล เขามุ่งหมายจะสังหารพวกเขา”
वैशम्पायन उवाच
Educational Q&A
Even amid catastrophic loss, one should not surrender the mind to grief in a way that disables discernment. The passage contrasts steadiness and timely counsel with the rise of a ‘pāpasaṅkalpa’—a morally corrupt intention—showing that inner intention is ethically decisive and can precipitate further adharma.
After paying respects to Vyāsa, Saṃjaya addresses Dhṛtarāṣṭra and asks leave to depart, urging him not to grieve. The reason for the sudden urgency is the emergence of Aśvatthāmā’s plan to kill the Pāṇḍavas at night while they are asleep, foreshadowing the impending nocturnal atrocity.