Shloka 43
Duryodhana’s Post-Duel Lament and Instructions (भग्नसक्थस्य विलापः)
अज्ञातवासचर्या च नानावेषसमावृतै: । अन्ये च बहव: क्लेशात् त्वशक्तैरिव सर्वदा,उन्होंने नाना प्रकारके वेशोंमें अपनेको छिपाकर अज्ञातवासका कष्ट भोगा। इसके सिवा और भी बहुत-से क्लेश उन्हें असमर्थ पुरुषोंके समान सदा सहन करने पड़े हैं
ajñātavāsacaryā ca nānāveṣasamāvṛtaiḥ | anye ca bahavaḥ kleśāt tvaśaktair iva sarvadā ||
ไวศัมปายนะกล่าวว่า “พวกเขาปกปิดตนด้วยเครื่องแต่งกายหลากหลายรูปแบบ แล้วทนทุกข์กับการอยู่แบบอज्ञาตวาส (ใช้ชีวิตโดยไม่เปิดเผยตัว) นอกจากนี้ยังต้องแบกรับความลำบากอีกมากมายอยู่เสมอ ราวกับเป็นคนไร้กำลัง แต่ก็อดทนยอมรับความทุกข์นั้นด้วยความเพียร”
वैशम्पायन उवाच
Educational Q&A
The verse highlights kṣānti (forbearance) and disciplined self-restraint: even those capable of power may accept hardship and apparent helplessness to protect a vow, uphold dharma, and complete a necessary course without compromising integrity.
Vaiśampāyana recalls how the protagonists (the Pāṇḍavas) lived in concealment, adopting many disguises during their incognito period, and how they endured numerous additional hardships continuously, as if they were powerless, while remaining committed to their path.