Shloka 41
Duryodhana’s Post-Duel Lament and Instructions (भग्नसक्थस्य विलापः)
यतितं पाण्डवै: सर्वैस्तव चित्तानुरोधिभि: । कथं कुलक्षयो न स्यात्तथा क्षत्रस्थ भारत,“भारत! समस्त पाण्डव सदासे ही आपकी इच्छाके अनुसार बर्ताव करनेवाले हैं। उन्होंने बहुत प्रयत्न किया कि किसी तरह हमारे कुलका तथा क्षत्रियसमूहका विनाश न हो
yatitaṃ pāṇḍavaiḥ sarvais tava cittānurodhibhiḥ | kathaṃ kulakṣayo na syāt tathā kṣatrastha bhārata ||
ไวศัมปายนะกล่าวว่า “โอ ภารตะ ปาณฑพทั้งปวงล้วนประพฤติตามพระประสงค์ของท่านมาโดยตลอด พวกเขาได้พยายามอย่างสุดกำลัง เพื่อมิให้เกิดความพินาศแห่งวงศ์ตระกูลและความล่มสลายของหมู่กษัตริย์ (กษัตริยะ)”
वैशम्पायन उवाच
Educational Q&A
Even when war becomes imminent, ethical responsibility includes sincere effort to prevent outcomes that destroy lineage (kula) and destabilize the kṣatriya social order (kṣatra). The verse underscores that moral accountability is tied not only to action in battle but also to prior attempts at restraint and reconciliation.
Vaiśaṃpāyana addresses a Bhārata (a Kuru elder/descendant), stating that the Pāṇḍavas acted in line with his wishes and made strong efforts to avert the catastrophic consequences of conflict—namely, the annihilation of the family line and the broader ruin of the warrior class.