Mahabharata 9.46.88 — Shalya Parva, Adhyaya 46, Shloka 88

Varuṇābhiṣeka–Agni-anveṣaṇa–Kaubera-tīrtha

Varuṇa’s Consecration; Search for Agni; Kaubera Sacred Site

Devanagari script

क्रौंच पर्वत शालवृक्षके तनोंसे भरा हुआ था। वहाँके वानर और हाथी संत्रस्त हो उठे थे

Transliteration

vaiśampāyana uvāca | krauñca-parvataḥ śāla-vṛkṣakaiḥ tanūbhiḥ paripūrṇa iva babhūva | tatra vānara-hastinaḥ saṃtrastā babhūvuḥ, pakṣiṇaḥ bhayākulā utpetuḥ, sarpāś ca dharaṇyāṃ nipetuḥ | golāṅgūla-jātīyā vānara-vṛṣabha-samūhāś ca ṛkṣa-samūhāś ca palāyanta, teṣāṃ cītkāraiḥ sa parvato nināda | hariṇānām ārta-nādaiḥ tasya parvatasya vana-prāntaḥ pratidhvanitaḥ | guhābhyo niṣkramya sahasā palāyamānaiḥ siṃhaiḥ śarabhaś ca sa parvataḥ śocanīyāṃ daśāṃ gataḥ, tathāpi suśobhana iva babhūva || vidyādharāḥ samutpetus tasya śṛṅga-nivāsinaḥ | kinnarāś ca samudvignāḥ śakti-pāta-ravoddhatāḥ ||

Translation

ภูเขากรौญจ์ดูแน่นขนัดราวกับทั้งกายอัดแน่นด้วยไม้ศาละ ที่นั่นฝูงวานรและช้างแตกตื่น; นกทั้งหลายสะท้านด้วยความกลัวก็โผขึ้นสู่เวหา; งูทั้งปวงล้มระเนระนาดลงกับพื้นดิน ฝูงวานรหางยาวและหมู่หมีพากันหนีเตลิด เสียงกรีดร้องของพวกมันทำให้ภูเขาก้องกังวาน พงไพรสะท้อนเสียงครวญครางของกวาง สิงห์และศรภะที่พรวดพราดออกจากถ้ำแล้ววิ่งหนีด้วยความตระหนกทำให้ภูเขาตกอยู่ในสภาพน่าเวทนา—กระนั้นท่ามกลางความปั่นป่วนก็ยังแลดูงามสง่าอย่างประหลาด เหล่าวิทยาธรผู้พำนักบนยอดเขา และเหล่ากินนรด้วย ต่างสะดุ้งต่อเสียงคำรามอันเกิดจากแรงกระแทกของอาวุธศักติ จึงทะยานขึ้นบินสู่ท้องฟ้า

Word by Word

• विद्याधराः: Vidyādharas (celestial beings)
• विद्याधराः: Karta
• Type: Noun
• Root: विद्याधर
• Form: Masculine, Nominative, Plural

• समुत्पेतुः: flew up, took flight
• Type: Verb
• Root: सम्-उत्-√पत्
• Form: Perfect (Paroksha), 3rd, Plural, Parasmaipada

• तस्य: of that (mountain)
• Type: Pronoun
• Root: तद्
• Form: Masculine/Neuter, Genitive, Singular

• शृङ्गनिवासिनः: dwelling on the peak
• शृङ्गनिवासिनः: Karta
• Type: Adjective
• Root: शृङ्ग-निवासिन्
• Form: Masculine, Nominative, Plural

• किन्नराः: Kinnaras
• किन्नराः: Karta
• Type: Noun
• Root: किन्नर
• Form: Masculine, Nominative, Plural

• च: and
• Type: Indeclinable
• Root: च

• समुद्विग्नाः: agitated, alarmed
• Type: Adjective
• Root: सम्-उद्-√विज्
• Form: Masculine, Nominative, Plural, kta (past passive participle)

• शक्तिपात-रव-उद्धताः: made frantic by the sound of the spear’s blow
• Type: Adjective
• Root: शक्तिपात-रव-उद्धत
• Form: Masculine, Nominative, Plural

Speaker

वैशम्पायन उवाच

Characters & Entities

• Vaiśampāyana
• Krauñca Mountain (Krauñca-parvata)
• śāla trees (śāla-vṛkṣa)
• monkeys (vānara; golāṅgūla)
• elephants (hastin)
• birds (pakṣin)
• serpents (sarpa)
• bears (ṛkṣa)
• deer (hariṇa)
• lions (siṃha)
• śarabhas (śarabha)
• Vidyādharas
• Kinnaras
• śakti-weapon (śakti)

Educational Q&A

What is the core teaching?

The verse underscores how violent conflict radiates beyond the battlefield: even forests, animals, and celestial beings are shaken. Ethically, it highlights war’s collateral suffering and the way adharma-driven destruction disturbs the natural and cosmic order.

What is happening in the narrative?

A powerful weapon-strike (śakti) creates a terrifying roar and upheaval around Krauñca Mountain. Animals flee in panic, predators rush from caves, and even peak-dwelling Vidyādharas and Kinnaras take flight, showing the magnitude of the martial event.