Shloka 91
Kārttikeya-Abhiṣecana: Mātṛgaṇa-Nāma Saṃkīrtana and Skanda’s Commission
बहुत-से ऐसे भी थे, जिनके मुख पार्श्चभागमें स्थित थे। शरीरके विभिन्न प्रदेशोंमें मुख धारण करनेवाले पार्षदोंकी संख्या भी कम नहीं थी। भिन्न-भिन्न गणोंके अधिपति कीट- पतंगोंके समान मुख धारण करते थे ।। नानाव्यालमुखाश्चान्ये बहुबाहुशिरोधरा: । नानावृक्षभुजा: केचित् कटिशीर्षास्तथा परे
nānāvyālamukhāś cānye bahubāhuśirodharāḥ | nānāvṛkṣabhujāḥ kecit kaṭiśīrṣās tathā pare ||
ไวศัมปายนะกล่าวว่า “บางพวกมีใบหน้าเป็นรูปพญางูหลากชนิด บางพวกมีแขนและศีรษะมากมาย บางพวกมีแขนดุจกิ่งก้านแห่งพฤกษานานาพันธุ์ ส่วนบางพวกศีรษะกลับตั้งอยู่ ณ บั้นเอว”
वैशम्पायन उवाच
Educational Q&A
The verse underscores how the moral and psychological extremity of war is mirrored in distorted, terrifying imagery—suggesting that when violence and adharma dominate, the world appears disordered and monstrous, warning the listener about the ethical cost of conflict.
Vaiśampāyana is describing extraordinary, fearsome forms—beings with serpent-like faces, multiple arms and heads, branch-like arms, and heads at the waist—within the Shalya Parva’s war context, intensifying the atmosphere of dread and ominous spectacle.